Style, kierunki, terminy

sztuka karolińska

przedromańska sztuka, termin przyjęty na określenie twórczości artystycznej wczesnego średniowiecza aż do ostatecznego ukształtowania się w XI w. sztuki romańskiej W ramach sz.p. wyróżnia się: sztukę przedkarolińską chrześcijańską, państw barbarzyńskich (V-VIII w.), sztukę karolińską (2poł.VIII-IX w.)i sztukę pokaro1ińską (X-l pot. XI w.), równoznaczną na terytorium cesarstwa ze sztuką ottońską. Dominującą cechą sz.p. jest jej wielorakość stylistyczna, wynikająca ze współistnienia kilku odrębnych obszarów artystystycznych o różnych tradycjach kulturowych, przy braku jednego ośrodka nadrzędnego. Sz.p. wyrastała z późnoantycznej cywilizacji grecko-rzymskiej (wzbogaconej spuścizną starożytnego Wschodu) i chrześcijańskiej, łącząc elementy cywilizacji barbarzyńskich plemion zamieszkujących Europę od epoki brązu lub okresu wędrówki ludów. Sztuka tych ludów (zw. barbarzyńską) wypowiadała się głównie w ornamentyce. Twórczość artystyczna plemion germańskich znalazła odbicie zwłaszcza w złotnictwie (fibule, okucia brązowe, biżuteria), w którym przeważały motywy zoomorficzne i geometryczno-plecionkowe, a od VI w. także wątki figuratywne. W IV w. w środowisku Gotów pod wpływem wschodnim powstał tzw. styl barwny (stosowanie emalii komórkowej, barwnych past i szkieł, pereł oraz techniki filigranu i granulacji); w VI-VIII w. w germańskiej ornamentyce ukształtował się tzw. pn. styl zwierzęcy, którego motywy wraz z elementami iryjskimi i anglosaskimi przetwarzali następnie w VIII-IX w. Wikingowie. Plemiona germańskie, które zetknęły się z chrześcijaństwem, rozwinęły monumentalną architekturę, rzeźbę i malarstwo. W pn. Włoszech zachowały się zabytki sztuki Ostrogotów (grobowiec Teodoryka w Rawennie, VI w.) oraz Longobardów, którzy połączyli tradycje rzymskie i bizantyjskie (malowidła w kościele w Castelseprio, stiuki w S. Maria in Valle w Cividale, sarkofagi, cyboria i wyroby złotnicze). Na Płwyspie Iberyjskim powstały budowle pałacowe i sakralne Wizygotów (VI-VIII w.), którzy zastosowali wschodniego pochodzenia łuk podkowiasty (kościoły S. Juan de Bańos, S. Pedro de la Nąve, kościoły i baptysterium w Terrasie). Sztuka Franków rozwinęła się za panowania Merowingów (stąd zw. merowińską) i znalazła odbicie w architekturze sakralnej (kam. okładziny, drewn. konstrukcje stropowe): główne typy budowli: kościoły biskupie obejmujące dwie bazyliki i baptysterium (Vienne) zgodnie z tradycją chrześcijańską, w basenie M. Śródziemnego, kościoły cmentarno-grobowe z martyriami, w typie bazylik albo kaplic, baptysteria (Poitiers) oraz wolno stojące krypty (Jouarre); rozwinęło się też malarstwo ścienne i miniaturowe (motywy ryb i ptaków) oraz rzeźba (sarkofagi o płaskiej dekoracji roślinnej lub figuralnej) i złotnictwo. Sztuka Anglosasów nabrała znaczenia od założenia biskupstwa w Canterbury (597); rozwinęła się architektura sakralna (kościoły w Bradford-on-Avon i w Earl's Burton) i malarstwo książkowe, tkaniny, hafty oraz wyroby z metali, a zwłaszcza rzeźba (kam. krzyże zdobione motywami roślinno-figuralnymi). Tradycja celtycka odżyła w Irlandii i Szkocji w okresie neoceltyckim (650-1150), którego początkiem była sztuka hibernosaska (rozkwit w Northumbrii). Do największego rozkwitu doszło malarstwo książkowe (Book of Durrow, Ewangeliarz z Lindisfarne, Book of Kelis), wyroby metalowe (fibula z Tara, kielich z Ardagh) i płaskorzeźba (kam. krzyże). Twórczość ta, wyrażająca się w bogatej, abstrakcyjnej ornamentyce, wywarła silny wpływ na kontynentalną sztukę karolińską i pokarolińską. Próbą ujednolicenia stylistycznego sz.p. była sztuka karolińska, która nawiązywała do sztuki wczesnochrześcijańskiej okresu Konstantyna Wielkiego; swoim zasięgiem obejmowała ziemie między Sekwaną i Wezerą, oddziałując też na Anglię, Asturię i Lombardię. Do typowych budowli sakralnych należały jednoprzestrzenne czworoboczne kościoły z prostokątnym chórem i jedną lub trzema apsydami, bazyliki, kościoły z westwerkiem, często z trzema wieżami, zw. triturium (Centula k. Abbeville, Corvey), kościoły dwuchórowe (St. Gallen) oraz budowle centralne, na planie koła lub wieloboku, przeważnie przykryte kopułą (kaplica pałacowa w Akwizgranie, naśladowana aż do pół. XI w.). Szczególnie bujnie rozwinęło się malarstwo książkowe (operujące techniką gwaszu i metodą piórkową); największe znaczenie zdobyła tzw. szkoła pałacowa, reprezentująca styl dekoracyjny (Ewangeliarz Godeskalka) oraz nowy styl iluzjonistyczny (Ewangeliarz koronacyjny Karola Wielkiego), inne ważne ośrodki miniatorstwa to: Reims, Tours, Metz, St. Gallen; wysoki poziom osiągnęły także wyroby z kości słoniowej (okładziny książek) i złotnictwo. W okresach przedkarolińskim i karolińskim odrębność zachowały Włochy (malowidła ścienne w S. Maria Antiqua i mozaika w S. Prassede - w Rzymie, kam. sprzęt kultowy o ornamencie wstęgowo-plecionkowym). Na terenach cesarstwa, od Mozy po Łabę i od M. Północnego do Alp, samodzielność stylistyczną osiągnęła sztuka ottońska, w której zaznaczył się spirytualizm i znalazły odbicie prądy płynące z Bizancjum. W architekturze sakralnej, obok budowli centralnych, przyjął się typ bazyliki bez sklepienia z transeptem, o prostokątnym chórze, czasem z emporami w nawach bocznych (Gernrode); stosowano kolumny z kostkowymi głowicami, często ustawiane na przemian z filarami; ustalił się też ostatecznie motyw kwadratu na skrzyżowaniu naw z transeptem (kościół Św. Michała w Hildesheim). Malarstwo ścienne odznaczało się linearyzmem i dekoracyjnością; główne ośrodki miniatorstwa - Reichenau, Trewir, Kolonia, Ratyzbona; wyroby z kości słoniowej produkowano głównie w Metzu i Kolonii. Rozwijało się złotnictwo i odlewnictwo w brązie (drzwi w Hildesheim): pod wpływem ikonografii bizantyjskiej powstawały ekspresyjne krucyfiksy (tzw. krucyfiks Gerona). Równolegle do sztuki karolińskiej i ottońskiej rozwijała się głównie w Asturii tzw. architektura protoromańska (budowle na prostych rzutach, ze sklepieniami kolebkowymi na gurtach - S. Maria del Naranco), do której zalicza się też czasem architekturę mozarabską, nawiązującą do tradycji wizygockich (kościół Santiago w Penalba). Na pograniczu sztuki przedromańskiej i romańskiej stoi tzw. pierwsza sztuka romańska, rozwijająca się w VIII i IX w. w Lombardu i Toskanii, w X w. w Dalmacji i Katalonii, a następnie w Prowansji, Sabaudii, i Szwajcarii rom., dochodząc w XI w. do Alzacji i Nadrenii. Budowle pierwszej sztuki romańskiej były wznoszone z kamienia łupanego i podłużnych ciosów; ich zewnętrzne ściany były rozczłonkowane za pomocą nisz, lizen, ślepych arkad i fryzów arkadowych, a w niektórych z nich (w Lombardii i Katalonii) konsekwentnie stosowano sklepienia kolebkowe. Lech Kalinowski