Style, kierunki, terminy

romantyzm

nurt dominujący w sztuce europejskiej w latach 1820-60, którego początki sięgają w niektórych dziedzinach twórczości poł. XVIII w.; najpełniej przejawiający się w malarstwie i grafice, głównie ilustracyjnej. Zróżnicowaną ideologię romantyzmu cechowała przede wszystkim opozycyjność wobec oświecenia i klasycyzmu: racjonalizmowi przeciwstawiano religijność, duchowość i uczuciowość; obektywizmowi - indywidualizm; uniwersalizmowi - wzrost poczucia narodowego i propagowanie rodzimości; gloryfikacji człowieka - uwielbienie natury; akceptacji zastanej rzeczywistości - bunt i niezależność, ucieczkę w świat fantazji i egzotyki, zwrot ku przeszłości (zwłaszcza do średniowiecza), lub, rzadziej, krytykę aktualnej sytuacji społecznej i politycznej Pod względem formalnym malarstwo było bardzo różnorodne. Czołowi jego twórcy preferowali bogaty koloryt i kontrastowy światłocień oraz miękki modelunek, podkreślanie wartości fakturalnych, dynamizowanie kompozycji, często traktowanej szkicowo. Wielu artystów tego okresu pozostawało jednak wiernych obrazowaniu klasycznemu czy realistycznemu. Tendencje zwiastujące romantyzm najwcześniej wystąpiły w Anglii, gdzie już w poł. XVIII w. powstawały pierwsze ogrody romantyczne i budowle w stylu neogotyckim. W ostatniej ćwierci XVIII w. pojawił się w malarstwie angielskim nurt mistyczno-wizyjny, czerpiący tematy z literatury (Dante, Szekspir, Milton) i Biblii, którego twórcy posługiwali się bądź jeszcze repertuarem form klasycznych (W. Blake), bądź stosowali już bliską romantyzmowi ekspresję i kolorystykę (J. H. Ftissii). W l poł. XIX w. romantyczny charakter miała zwłaszcza twórczość wybitnych pejzażystów: J. Constable'a, swobodnie i bezpośrednio odtwarzającego specyficzne cechy rodzimego krajobrazu i klimatu oraz W. Tumera, oddającego ekspresyjnymi środkami dramatyczne zmagania człowieka z naturą i potęgą żywiołów; nastrojowość, a także świetlistość i delikatność kolorytu cechowała pejzaże R. P. Boningtona; malarstwo to wywarło duży wpływ na ówczesną sztukę, a później na impresjonizm. Typ romantycznego portretu o wyszukanej kolorystyce i światłocieniu zapoczątkowały prace T. Lawrence'a. Dramatyzm treści i dynamizm formy przejawiły się w prekursorskiej dla romantyzmu twórczości hiszpańskiego artysty F. Goyi. W Niemczech, gdzie idee romantyczne od końca XVIII w. popularyzowała literatura (W. Goethe, H. Wackenroder, bracia Schleglowie), w l pół. XIX w. najpełniej doszły do głosu historyzujące, religijne i uczuciowe aspekty tego kierunku, widoczne zwłszcza w pracach Nazareńczyków (artystów niemieckich osiadłych w 1809 w Rzymie, zgrupowanych w Bractwie św. Łukasza") - F. Overbecka, F. Pforra, P. von Corneliusa, J. Schnorra - którzy szukali inspiracji tematycznych i warsztatowych w średniowieczu i malarstwie włoskim XV w., co uwidoczniło się w dominacji tematyki religijnej i posługiwaniu się płaskim rysunkiem o bladym kolorycie. Konwencjonalizm formalny przy podejmowaniu wątków baśniowo-fantastycznych znamionował też prace M. von Schwinda, zaś biedermeierowską rodzajowością ujęcia odznaczały się obrazy K. Spitzwega. Najwybitniejszy z niemieckich romantyków C. D. Friedrich, w wielu środkach wypowiedzi bliski klasycyzmowi, stworzył sugestywną, nastrojową wizję natury, widzianej przez pryzmat panteizmu, tajemniczości i melancholii. We Francji, gdzie wobec długotrwałej dominacji klasycyzmu romantyzm rozwinął się później, nurt ten zapoczątkowała w 2 ćw. XIX w. twórczość T. Gericaulta, oparta na obserwacji współczesności, choć nie pozbawiona ponadczasowych uogólnień, pełna dynamizmu, zaskakujących efektów barwnych i światłocieniowych. Czołowy przedstawiciel francuskiego romantyzmu E. Delacroix, zawarł w swych dziełach najbardziej typowe cechy tego kierunku: dramatyzm aktualnych i historycznych wydarzeń, zaangażowanie emocjonalne, poszukiwanie niezwykłości i egzotyki, które wyrażał w ruchliwej formie, gorącej kolorystyce i kontrastowym światłocieniu; zupełnie inny charakter miała twórczość (przede wszystkim graficzna) H. Daumiera - tworzył on prace o ostrej wymowie oraz karykatury obyczajowe krytykujące ówczesny system polityczno-społeczny; potęgował ich wyraz zróżnicowanym światłocieniem, niespokojną linią, niekonwencjonalnymi układami kompozycyjnymi. Różnorodność założeń i rozwiązań formalnych romantyzmu uwidoczniła się także w malarstwie polskim. W l poi. XIX w. obok bliskich Nazareńczykom, sentymentalno-patetycznych obrazów alegorycznych i portretowych W. K. Stattiera powstawały dzieła P. Michałowskiego, najpełniej odzwierciedlające tendencje romantyczne: sceny batalistyczno-historyczne i portrety o dynamicznej, szkicowej kompozycji, żywej fakturze, zróżnicowane kolorystycznie i światłocieniowe; nastrojowość i zamiłowanie do fantazji przebijały z prac T. Kwiatkowskiego, a romantyczna heroizacja przejawiała się w niektórych portretach H. Rodakowskiego i przetrwała w rysunkowych cyklach A. Grottgera z lat 60. XIX w. Rzeźba okresu romantyzmu przejmowała pewne cechy tego kierunku, łącząc je często z formami klasycznymi. Wzrosła aktualizacja, fantazyjność, historyczność tematyki; dążono do dynamiki form, oryginalności ujęć kompozycyjnych, wydobycia efektów fakturalnych i światłocieniowych bryły; najlepiej założenia te realizowali w swych pracach rzeźbiarze francuscy - F. Rude, P.-J. David d'Angers, A. L. Barye, A. A. Preault; w Polsce - T. O. Sosnowski, W. Oleszczyński, T. Lenartowicz. W architekturze romantycznej dominującą rolę odgrywał neogotyk; od lat 30. także neorenesans; uznaniem cieszyły się również budowle nawiązujące do architektury orientalnej; najwybitniejsze dzieła neogotyku powstały w Anglii (H. Walpole, A. Pugin) i w Niemczech (K. F. Schinkel); we Francji propagował ten styl E. Violet-le-Duc; w Polsce neogotyckie budowle projektowali Szymon Bogumił Zug, Chrystian Piotr Aigner, H. Marconi, F. M. Lanci, A. Idźkowski. Romantyczne tendencje i pewne sposoby obrazowania przetrwały w niektórych dziedzinach sztuki w 2 poł. XIX w. (np. grafika ilustracyjna), zaś odwołanie się do idei romantycznych przejawiało się w końcu XIX i na pocz. XX w., przede wszystkim w sztuce Młodej Polski. (franc. romantisme) Anna Sieradzka