Style, kierunki, terminy
romanizm
romańszczyzna, styl w sztukach plastycznych, rozwijający się w XI-XIII w. w podporządkowanej rzymskiemu Kościołowi Europie, a dzięki wyprawom krzyżowym sięgający na Bliski Wschód po Syrię i Palestynę; wpływy sz.r. doszły także przez Ruś Halicką aż po Księstwo Włodzimiersko-Suzdalskie. Termin "styl romański" został po raz pierwszy użyty ok. 1818 w odniesieniu do architektury, analogicznie do pojęcia języków romańskich, dla podkreślenia więzi łączącej sz.r. z cywilizacją rzymską i przyjął się powszechnie w XIX w. Sz.r. wyrosła na podłożu osiągnięć sztuki późnoantycznej, jednakże nie naśladowała form antycznych, lecz świadomie posługiwała się elementami architektury • starożytnej dla kształtowania samodzielnego stylu będącego wyrazem potrzeb społecznych i ideowych epoki, stając się pierwszym powszechnym kierunkiem w sztuce średniowiecza. Bezpośrednio sz.r. powstała z doświadczeń sztuki pokarolińskiej, także bizantyjskiej, a częściowo i sztuki islamu. Była to niemal wyłącznie sztuka sakralna, związana głównie z działalnością zakonów (zwł. benedyktynów i cystersów), wyróżniająca się jednolitością dążeń artystycznych wynikającą z jednoczącej roli Kościoła; jednocześnie zaznaczyły się w niej pewne odrębności regionalne, których źródłem był m.in. pokaroliński feudalizm. Początki sz.r. były związane także ze wzrostem znaczenia władzy papieskiej oraz z odrodzeniem ekonomicznym, i społecznym, które nastąpiło na Zachodzie po najazdach Normanów i Węgrów w X w. Wiek XI uważa się za wczesny okres sz.r., jej petłny rozkwit nastąpił w XII w., przy czym we Francji od 1144 równolegle rozwijała się sztuka gotycka; na l pół. XIII w. przypada okres sztuki późnoromańskiej, trwającej na niektórych obszarach do końca stulecia, a niekiedy wkraczającej w wiek XIV i XV (tzw. trzecia sz.r.). Sz.r. ukształtowała się najpierw w architekturze, później zaś dopiero w malarstwie i rzeźbie. Do głównych typów architektury należą kościoły zakonne z zabudowaniami klasztornymi, wznoszono także tzw. kościoły pielgrzymkowe związane z kultem relikwii, katedry, kolegiaty i kościoły parafialne. Byty to budowle wysokie, masywne, wieloczłonowe o formach prostych, geometrycznie i surowych, o zwartych proporcjach i przejrzystym układzie spiętrzonych brył, podporządkowanych określonej hierarchii. Podstawowym materiałem był kamień w formie starannie opracowanych ciosów (tzw. moyen i grand appareil), o znaczeniu symbolicznym; mury wznoszono w technice opus incertum lub opus emplectum. W rzutach budowli stosowano czasem założenia centralne (koliste i wieloboczne), ale główny typem były podłużne założenia bazylikowe na planie krzyża łacińskiego z rozbudowaną częścią chórową wzniesioną nad kryptą, w części zachodniej z jednym lub trzema portalami, flankowanymi dwiema wieżami, albo także z parą wież na ramionach transeptu i przede wszystkim z główną wieżą na skrzyżowaniu naw. W części wschodniej kościoła romańskiego znajdowało się 3,5 lub 7 apsyd rozmieszczonych na zakończeniu naw głównej i bocznych i przy ramionach transeptu (tzw. typ benedyktyński) lub wieniec kaplic promienistych otaczających półkolem obejście (kościoły pielgrzymkowe). W architekturze cysterskiej stosowano rzut o prosto zamkniętym prezbiterium, z kaplicami bocznymi przy transepcie, jednakże bez krypty i wież. We wnętrzach romańskich początkowo przeważały otwarte wiązania dachowe lub drewniane stropy, pod koń. XI w. zaczęto stosować powszechnie kolebkowe i krzyżowe, występowały także kopuły na pendentywach i trompach oraz półkopuły w apsydach; przesklepione wnętrza dzielono na kwadratowe lub prostokątne przęsła, stosując często » wiązany system. Podziału na przęsła dokonywano przez wzbogacenie podpór służkami podtrzymującymi gurty i żebra sklepienne, tak że rozczłonkowanie poziome (arkady, empory, triforia i ściany nad nimi) zawsze było podporządkowane rozczłonkowaniu pionowemu. Na zewnątrz budowla romańska była zespołem geometrycznych brył stykających się ze sobą pod kątem prostym i tworzących uskoki; akcenty pionowe stanowiły lizeny i wieże, poziome - cokoły, fryzy arkadkowe, gzymsy i ślepe galeryjki; między stroną zewnętrzną a wnętrzem panowała zgodność, tak że po sposobie rozczłonkowania budowli na zewnątrz można było odczytać jej układ wnętrza. Rzeźba, przeważnie kamienna, podporządkowywana ramom architektonicznym, zdobiła głowice kolumn, konsole, gzymsy, fryzy, a zwłaszcza portale, wypełniając tympanon, nadproża, archiwolty, filary międzyościenne i węgary. Była to rzeźba o dużym ładunku ekspresji, często o wizji niemal surrealistycznej; znalazły w niej odbicie zarówno cechy dynamiczne, jak statyczne, prawie hieratyczne; często stosowano nienaturalne proporcje (wydłużanie tułowia, wyolbrzymianie części ciała) i przesadne pozy; występowały także tendencje realistyczne. Tematykę czerpano głównie ze Starego i Nowego Testamentu, apokryfów i Żywotów Świętych; bardzo liczne są także przedstawienia animalistyczne, wyobrażenia stworów mitologicznych i fantastycznych, motywy roślinne, geometryczne, często plecionki. Wszystkie te kompozycje rzeźb, kryjące w sobie znaczenie symboliczne - dobra walczącego ze złem - miały często bardzo bogaty program ikonograficzny Malarstwo romańskie, podobnie jak rzeźba, związane z architekturą, przejawiało się przede wszystkim w dekoracjach ściennych pokrywających sklepienia i wolne powierzchnie ścian; było płaskie i linearne; skala barw ograniczała się do ochry żółtej i czerwonej, zieleni i błękitu. Witraże komponowano początkowo jako całopostaciowe wyobrażenia świętych wypełniające całe okna, później przeważały mniejsze sceny, odpowiadające wielkością poszczególnym kwaterom. Duże znaczenie zdobyło także malarstwo miniaturowe, rozwijane głównie w licznych skryptoriach w Anglii, Francji, Niemczech i Austrii, kontynuując tradycje pokarolińskie i ottońskie. W XII w. zapoczątkowano też malarstwo tablicowe (na desce), które rozwinęło się w XIII w., zwłaszcza we Włoszech i Hiszpanii (frontalia i retabula ołtarzowe). Ważnymi działami sz.r. było także snycerstwo (krucyfiksy, posągi Marii Królowej z Dzieciątkiem na rękach), rzeźby z kości słoniowej (warsztaty nadreńskie i angielskie) oraz złotnictwo (krzyże, relikwiarze, naczynia liturg.), które wyróżniało się w Nadrenii (m.in. Godefroid de Huy, Mikołaj z Verdun), emalierstwo (warsztaty w Limoges), odlewnictwo w brązie, tkactwo i hafciarstwo figuralne (słynna tkanina z Bayeux). Sz. r. do pełnego rozkwitu doszła we Francji, gdzie wyróżnia się szereg szkół regionalnych na polu architektury, rzeźby monumentalnej i malarstwa ściennego, a niekiedy także miniatorstwa; były nimi m.in.: Burgundia - Ciuny, częściowo zniszczone w XIX w., Autun z tympanonem rzeźbionym przez Gislebertusa, Vezelay; Owernia - St.-Nectaire, Orcival, Conques, Beaulieu; Langwedocja - St.-Sernin w Tuluzie, Moissac, Souillac; Prowansja - St.-Gilles, St.-Trophime w Aries; Poitou i Perigord - Nótre Damę w Poitiers, Angouleme, St. Savin-sur-Gartemps; Ile-de-France z okolicami St.-Denis, Chartres; Normandia - Julieges, St.-Etienne Trinite w Caen, Mont-St.-Michel. Wybitne dzieła architektury i sztuki romańskiej powstawały również na pozostałych ziemiach Europy i w Ziemi Świętej, w Italii: Piza, Modena (Wiligelmo), Werona (Niccolo San Zeno), Parma (Benedetto Anielami); w Hiszpanii: przede wszystkim wzdłuż drogi pielgrzymkowej do grobu św. Jakuba: Leon, Santo Domingo de Silos, Compostela oraz w Katalonii (Ripoll); w Anglii: Canterbury (krypta), Durham, Winchester, Bury St. Edmunds, Lincoln, zamki w Newcastle i Londynie; w Niemczech: Spira, Wormacja, Moguncja, Kolonia, Bamberg. W Polsce pierwsze katedry rom. (Poznań, Gniezno, Kraków, Wrocław), kolegiaty (Opatów, Kruszwica, Tum pod Łęczycą), klasztory (Tyniec), małe kościoły grodowe (Inowłódz); zabytki rzęźby-portale: Czerwińsk, Tum pod Łęczycą, kościół Św. Magdaleny we Wrocławiu, Strzelno (także słynne kolumny), Trzebnica, brązowe Drzwi Gnieźnieńskie; malowidła ścienne: w Czerwińsku i Tumie pod Łęczycą. (franc. roman, z łac. Romanus 'rzymski') Lech Kalinowski