Style, kierunki, terminy

rokoko

nurt stylistyczny w sztuce europejskieju ok. 1720-90. Rokoko nie stanowiło odrębnej i całościowej epoki stylowej, gdyż występowało obok innych nurtów sztuki XVIII w.: późnego baroku, barok, klasycyzmu, neoklasycyzmu, i protoromantycznego sentymentalizmu, często łącząc się z ich formami w poszczególnych dziełach (np. rokokowe wnętrza późnobarokowych pałaców i kościołów). Przez wielu badaczy rokoko uważane jest za ostatnią fazę baroku, jednak stylistyka rokoka daje się odróżnić od form barokowych Rokoko może być traktowane jako postawa estetyczno-kulturowa - jedna z wielu w XVIII w. Opiera się na odejściu od sztywnego, pompatycznego ceremonializmu baroku, zastąpionego przez swobodne, bujne życie towarzyskie, stanowiące nie spektakularną już, lecz bardziej intymną rozrywkę (bale, maskarady, koncerty, przedstawienia lekkich komedii typu włoskie zabawy na łonie natury). Zmysłowość, erotyzm, wyrafinowany smak artystyczny, dążenie do komfortu, sentymentalna nastrojowość - stanowią istotne wyróżniki kultury rokoka Była to głównie kultura dworska, wytworzona ok. 1720 we Francji. Zaczątkiem był tam tzw. styl regencji (w okresie regencji Filipa Orleańskiego 1715-23), który cechowały, w porównaniu do sztuki czasów Ludwika XIV, lżejsze proporcje, większa swoboda i dekoracyjność, acz jeszcze poddane rygorom symetrii. Rozwój rokoka nastąpił za panowania Ludwika XV (Ludwika XV styl). W tym czasie formy rokoka rozpowszechniły się w innych krajach Europy: w Prusach, Bawarii, Austrii, Czechach i na Śląsku, Saksonii, Polsce i Rosji. W pozostałych krajach rokoko nie zakorzeniło się, choć pojawiały się tam pewne tendencje rokokowe (np. w malarstwie T. Gainsborough czy malarstwie i grafice twórczości W. Hogartha w Anglii). W architekturze rokoko rozwinęło się w dekoracji wnętrz; zewnętrzne kształt budowli pozostał tradycyjny — klasycyzujący bądź późnobarokowy. Skala budowli była na ogół jednak mniejsza; wznoszono hótels (francuskie pałace miejskie poprzedzone zamkniętym, obudowanym dziedzińcem), wille i pawilony parkowe. Wnętrza stały się mniejsze, intymne; nie stosowano w nich podziałów porządkowych. Ściany dzielono na zwieńczone linią falistą lub łukiem odcinkowym pola, których ramy ujęte były w fantazyjne, często asymetryczne, drobne, kruche ornamenty. Dążono do wrażenia piaskości i odmaterializowania ściany, skonstruowanej na zasadzie "przezroczystej" altany. Kolorystyka wnętrz była jasna, pastelowa. W dekoracji wnętrz stosowano sztukaterie, lustra, boazerie, złocenia, — panneaux malarskie i reliefowe, gobeliny; używano jasnych tkanin obiciowych. W ornamentyce dominował — rocaille — motyw złożony z form przypominających muszle, kogucie grzebienie i płomienie, komponowany fantazyjnie, swobodnie, kapryśnie wygięty, falisty, asymetryczny. Obok niego występowały motywy kwiatów, wodorostów, girland, wici roślinnych i owocowych oraz emblematy pastoralne i erotyczne, a także motywy egzotyczne (chinoiserie, japonairie, singerie). Typowe przykłady rokokowej dekoracji wnętrz stanowią: Hotel Soubise w Paryżu (G. Boffrand), pałac Amalienburg i wnętrza rezydencji elektorskiej w Monachium (F. de Cuvillies), pałacyki Eremitage i Fantaisie w Bayreuth (Frankonia), pałac Sanssouci i Nowy Pałac w Poczdamie (G. Knobelsdorf), pałac Schonbrunn pod Wiedniem, Pałac Zimowy w Petersburgu i pałac w Carskim Siole (B. Rastrelli). Ornamentyka i nowa struktura ściany wystąpiła też w architekturze wnętrz kościelnych w połódniowych Niemczech i Polsce, lecz i tu poddana była zasadom późnobarokowego kształtowania przestrzeni (D. Zimmermann, kościoły w Wieś, Steinhausen; J. B. Neumann, kościół w Vierzehnheiligen; kościół w Dukli, dekoracja malarska kościoła Św. Anny w Warszawie). W rzeźbie rokoko pojawiło się w pełnych elegancji, finezyjnych, drobnych, skrajnie dynamicznych dziełach drewnianych i kamiennych bądź porcelanowych. Na ogół rzeźbiarze stosowali wymiennie formy późnobarokowe i rokokowe Formy rokoka wystąpiły w rzeźbie francuskiej (G. Coustou, J.-B. Pigalle, E. M.Falconet, J.-B.Houdon), bawarskiej (I. Gtinther, Faichtmayerowie, rzeźby w porcelanie J. J. Kandlera). Również polska rzeźba warszawska (J. J. Plersch) i lwowska (rodzina Fesingerów, Mistrz Pinzel, A. Osiński, bracia Polejowscy) nazywana bywa rokokową - choć jej dynamizm i dramatyzacja należą raczej do repertuaru form późnego baroku. Malarstwo rokokowe rozwinęło całkowicie odrębną od baroku formułę stylistyczną. Dominowały w nim tematy zabaw towarzyskich w naturze z damami i kawalerami w strojach dworskich (—» fetes galantes) bądź w kostiumie pastoralnym (— fetes champetre); popularne byly też frywolne erotycznie sceny mitologiczne i rodzinne, sceny z comedia dell'arte i maskarad karnawałowych. Obrazy miały na ogół małe formaty; ich kolorystyka była jasna i stonowana, oparta na barwach przełamanych, sposób malowania - swobodny, dynamiczny, fakturalny, pełen finezji i lekkości (Francja: J. A. Watteau, F. Boucher, J. H. Fragonard, J. M. Nattier, J. E. Liotard, J. B. Perronneau, J.-B.-J. Pater, J.-F. de Troy, N. Lancaret, N. de Largilliere, J. B. Greuze, J. B. S. Chardin; Prusy: A. Pesne; Polska: J. P. Norblin). Powstała nowa technika - pastel, używany głównie w malarstwie portretowym (M. Q. de la Tour, R. Carriera i in.). Specjalną formą malarstwa portretowego stała się miniatura portretowa. Jako przejaw rokoka traktowane też bywa malarstwo weneckie XVIII w. (G. B. Tlepolo, F. Guardi i in.), lecz jego monumentalizm w skali, dynamizm kompozycji, dekoracyjność jasnych barw mieszczą się w formule późnego baroku. Formy rokokowe zdominowały w XVIII w. wiele dziedzin rzemiosła artystycznego. Wielkie znaczenie miał wynalazek produkcji porcelany w Europie (J. F. Bottger, 1709; działały tu słynne manufaktury: Sevres, Miśnia, Nymphenburg, Capodimonte); wyroby z porcelany obejmowały nie tylko zastawę stołową, ale też drobną rzeźbę dekoracyjną i produkcję opraw zegarów. Rozwijało się tkactwo (ośrodki w Paryżu, Beauvais i Aubusson) oraz meblarstwo (Ch. Cressent, J. F. Oeben) (franc. rococo) Antoni Ziemba