Style, kierunki, terminy
renesans
styl w sztuce, zapoczątkowany we Florencji: w rzeźbie ok. 1405-10 (J. delia Quercia, Donatello, Nanni di Banco), w architekturze ok. 1420 (F. Brunelleschi), w malarstwie ok. 1420-25 (Masaccio), poza Włochami rozwinięty od ok. 1490-1500; na północy Europy utrzymał się do l ćwierci XVII w. Głównymi ośrodkami rozwoju renesansu we Włoszech były w XV w. Florencja, Urbino, Mantua, Rimini, Mediolan, zaś w XVI w. - Rzym, Florencja, i Wenecja oraz na Północy - Buda, Ostrzyhom, Kraków, Praga, Norymberga, Augsburg, Antwerpia, Paryż. Fascynacja kulturą antyczną, wykopaliska, odkrycia i kolekcjonerstwo zabytków starożytnych oraz studia nad antycznym piśmiennictwem o sztuce (Pliniusz, Witruwiusz) były źródłami naczelnej idei renesansu odnowienia doskonałości sztuki antycznej, jej idealnego piękna, opartego na harmonii proporcji, klarownej kompozycji i zgodnym z naturą przedstawieniu ciała ludzkiego. U podstaw renesansu legł rozwój humanizmu (zapoczątkowany w literaturze i etyce w XIV w.) oraz nauk matematycznych (renesansowa perspektywa) i przyrodniczych (obserwacja natury jako podstawa twórczości, anatomiczne zainteresowania artystów, rozwój malarstwa pejzażowego). Obok Kościoła i władców mecenasem stało się mieszczaństwo, zwłaszcza oligarchia miejska (np. Medyceusze we Florencji); stopniowo zmieniała się pozycja społeczna artystów: najwybitniejsi stali się z rzemieślników cechowych samodzielnymi twórcami o statusie równym wykształconym humanistom (Leonardo, Rafael, Michał Anioł, Tycjan, Diirer). Wielu z nich zajmowało się teorią sztuki (L. B. Alberti, L. Ghiberti, Leonardo, A. Durer). Ideałem stał się artysta wszechstronny, zajmujący się wieloma dziedzinami sztuki (Alberti, Leonardo, Michał Anioł). Jednym z głównych dokonań renesansu było stworzenie uporządkowanej urbanistyki, opartej na klarownych planach geometrycznych (np. kolistych i gwiaździstych - Sabionetta we Włoszech). W architekturze poszukiwano idealnych proporcji i jasnych podziałów wedle wzorów antycznych, od których przejęto rozwiązania przestrzenne (np. centralne budowle kopułowe - główny nowy typ architektoniczny, wprowadzony przez A. Filaretę i D. Bramante), porządki architektoniczne, schematy kompozycyjne (łuk triumfalny, portyk kolumnowy z trójkątnym tympanonem, arkadowe loggie i galerie) oraz ornamentykę architektoniczne. Architektura świecka traciła funkcje obronne (przejęte przez fortyfikacje ziemne); głównymi jej typami były: pałac miejski - czworoboczny z wewnętrznym dziedzińcem arkadowym (pałace florenckie, przebudowany Wawel), willa podmiejska z główną kondygnacją reprezentacyjną na parterze, często z kolumnowym portykiem w fasadzie (A. Palladio), a w późnym renesansie— palazzo in fortezza (Palazzo Farnese w Caprarola pod Rzymem). Rozwinęło się budownictwo mieszczańskie - szczególnie bujnie na Północy (ratusze, giełdy, kamienice). Głównymi elementami konstrukcyjnymi były: łuk półkolisty, kolumnady arkadowe lub łączone prostym belkowaniem, kopuła, sklepienie kolebkowe i krzyżowe, stropy kasetonowe, kamienne okładziny elewacji i ich imitacje w tynku {— rustyka, boniowanie). Czołowi architekci włoscy: F. Brunelleschi, L. B. Alberti, Rafael, D. Bramante, Michał Anioł, J. Sansoyino, A. Palladio. W sztukach przedstawiających artyści opierali się na studiach nad perspektywą geometryczną oraz anatomią, proporcjami i mechaniką ruchów ciała ludzkiego, zgodnie z zasadą realistycznej obserwacji natury. Sceny religijne umieszczano w XV w. często w scenerii życia codziennego (lecz w XVI w. dominującą stałą się tendencja idealistyczna w ujmowaniu tych tematów). Wprowadzono tematy mitologiczne i z historii antycznej (A. Mantegna, S. Botticelli, L. Signorelli, Piero di Cosimo w 2 pół. XV w. i niemal wszyscy artyści XVI w.). Rozpowszechniły się przedstawienia nagiej postaci ludzkiej (zapoczątkowane przez Donatella, Mantegnę, Botticellego i Signorellego). W rzeźbie wskrzeszona została antyczna technika odlewu w brązie; najpowszechniejszym materiałem był kamień (często marmur); rzeźba w drewnie stała się rzadsza. Nastąpiło usamodzielnienie rzeźby od architektury. Z antyku przejęto typy posągu nagiego efeba i herosa, pomnika konnego, popiersia portretowego; wznoszono też przyścienne nagrobki o rozbudowanej oprawie arch.-ornament. Najwybitniejszymi rzeźbiarzami włoskimi byli: J. delia Quercia, L. Ghiberti, Donatello, B. i A. Rosselino, A. del Verrocchio, P. i T. Lombardo, J. Sansovino, Michał Anioł. W malarstwie artyści dążyli do piastycznego odtworzenia postaci ludzkich w trójwymiarowej przestrzeni ujętej wedłóg zasad perspektywy linearnej (Masaccio, P. Uccello i in.) oraz barwnej (Piero delia Francesca, Leonardo, malarze weneccy) oraz do uzyskania harmonii w kompozycji i w układzie barw i światła. Stosowano światło rozproszone, barwy zaś - czyste, nasycone, kontrastowo zestawiane, lokalne (kolory przełamane pojawiły się w l poi. XVI w. u Michała Anioła i Rafaela, poprzedzając kolorystykę manierystyczną). Dominujący początkowo twardy modelunek linearny ustąpił ok. 1500 miękkiemu i delikatnemu, często zacierającemu kontury (»sfumatou Leonarda, A. del Sarto, A. Correggio). Szczególne mistrzostwo w dziedzinie koloru i światła osiągnęli malarze weneccy: G. Bellini, Giorgione, L. Lotto, S. del Piombo, Tycjan. Technika olejna stopniowo wyparła temperową, a jako podobrazie, obok tradycyjnej deski, rozpowszechniło się płótno. W malarstwie ściennym powszechna była technika fresku, rzadsza zaś —» al secco. Poza najczęstszymi tematami religijnymi, malowano sceny mitologiczne i portrety, a w tła tych przedstawień wprowadzano coraz bardziej rozbudowany pejzaż. Główni malarze włosccy.: Masaccio, P. Uccello, Fra Angelico, Fra Filippo Lippi, S. Botticelli, Filipino Lippi, A. del Castagno, D. Veneziano, D. Ghirlandaio, A. del Pollaiuolo, L. Signorelli, Piero delia Francesca, A. Mantegna, P. Perugino, Leonardo da Vinci, G. Bellini, Giorgione, L. Lotto, S. del Plombo, Tycjan, Rafael Santi, Michał Anioł, A. Correggio. W grafice stosowano - obok drzeworytu - nową technikę miedziorytu (Mantegna). W rzemiośle artystycznym przodowały włoskie wytwórnie ceramiki (Faenza), szkła (Wenecja) i mebli. Renesans na Północy najwcześniej (ok. 1490) dotarł na Węgry (na dwór Macieja Korwina, skąd włoskich artystów sprowadzono do Polski) oraz do Francji. W rozpowszechnieniu form renesansowych decydującą rolę odegrały wędrówki artystów i warsztatów włoskich na północ Europy, przez co przeniesione tam zostały wzorce czystego renesansu włoskiego (np. kaplica Tomasza Bakoćsa w Ostrzyhomiu (Esztergom), Kaplica Zygmuntowska na Wawelu, zamek Ancy-le-Franc projektu S. Serlia we Francji; działalność F. Primaticcia i innych artystów na dworze Franciszka I i Henryka II w Paryżu i Fontainebleau, działalność komasków i tesseńczyków w Niemczech i Polsce). Najbardziej jednak charakterystyczne dla renesansu północneg było połączenie (nie zawsze integralne) form późnogotyckich z renesansowymi (zamki nad Loarą - np. Chambord, kaplica Fuggerów w Augsburgu, malarstwo niemieckie). W architekturze i rzeźbie północnoeuropejskiej rozwinięta została swobodna kompozycyjnie i bogata ornamentyka, wersja renesansowa o międzynarodowym zasięgu (Niderlandy, Niemcy, Skandynawia, Polska), nazywana często "północnym manieryzmem" (C. Floris, rodzina van den Blocke, A. van Opbergghen). Malarstwo niderlandzkie zespoliło tradycję realizmu J.van Eycka i innych artystów XV w. z wzorami włoskimi (Q. Massys, Joos van Cleve) i wytworzyło nowe gatunki tematyczne: malarstwo pejzażowe (J. Patinier, P. Bruegel St.) i rodzinne (o moralistycznym przesianiu symbolicznym: Lucas van Leyden, J. S. van Hemessen, Bruegel, P. Aertsen, J. Bueckelaer); wpływowy był w nim też nurt italianizujący (J. van Scorel, M. van Heemskerck). W Niemczech przełamania tradycji średniowiecznej, ciążącej nad malarstwem przez całą l pół. XVI w, dokonali A. Durer, H. Burgkmair, H. Baldung Grien, L. Cranach St. i H. Holbein Mł„ zaś A. Altdorfer i W. Huber wprowadzili pejzaż jako samodzielny gatunek malarski. Niemcy i Niderlandy były obszarami bujnego rozkwitu grafiki (Durer, Burgkmair, Cranach, Holbein oraz Lucas van Leyden, Bruegel, Heemskerck) oraz rzemiosła artystycznego (tkactwa Bruksela, złotnictwa - Norymberga). We Francji P. Lescot, Ph. Delorme i J. Ducerceau rozwijali klasyczne wzorce architektury włoskiej w kierunku kompozycyjnej swobody i dekoracyjnego bogactwa; w rzeźbie (B. Cellini, F. Primaticcio, J. Goujon, G. Pilon) i malarstwie (szkoła z Fontainebleau) narastały tendencje manierystyczne. W Hiszpanii z zespolenia motywów gotyckich, renesansowych i mauretańskich powstał w architekturze i ornamentyce ok. 1500 styl plateresco, zastąpiony za cesarza Karola V italianizującym klasycyzmem; w malarstwie wpływy niderlandzkie z wolna ustępowały od ok. pół. XVI w. dominacji wzorów włoskich Do Polski renesans przenieśli ok. 1502-30 sprowadzeni z Węgier na dwór Zygmunta I artyści włosccy - Franciszek Florentczyk (oprawa nagrobka Jana Olbrachta na Wawelu) i B. Berrecci (Kaplica Zygmuntowska) - twórcy renesansowej przebudowy Wawelu. Wprowadzone przez warsztat Berrecciego rozwiązania (nagrobki przyścienne, centralne kaplice kopułowe) zyskały ogromną popularność na całym obszarze Polski. Obok wzorów włoskich, propagowanych też przez wędrowne warsztaty z pogranicza włosko-szwajcarskiego (komaskowie, tesseńczycy), oddziaływały na architekturę, ornamentykę, rzeźbę i snycerkę także formy r. niderl. (Gdańsk, Lwów, Śląsk), zaś na malarstwo - wzory niemieckie (np. Kodeks Baltazara Behema). W architekturze dominowały typy centralnej kaplicy kopułowej i kościoła na planie podłużnym ze stiukową dekoracją sklepień (Lublin, Kazimierz). Wybitnym dziełem urbanistyczno-architektonicznym było założenie Zamościa (B. Morando). Rozwinęła się bujnie architektura rezydencji królewskich i magnackich (czworoboczne założenia z wewnętrznym dziedzińcem wedłóg wzoru Wawelu: Niepołomice, Baranów, Krasiczyn, Wiśnicz) i mieszczańska (ratusze w Poznaniu, Tarnowie, Sandomierzu, Zamościu; kamienice w Zamościu, Kazimierzu, Gdańsku i innych miastach, bramy miejskie i Arsenał w Gdańsku). Nastąpił bardzo żywy rozwój rzeźby nagrobkowej (warsztaty Berrecciego i jego współpracowników; G. M. Padovano, H. Canavesi, J. Michałowicz z Urzędowa, S. Gucci). Malarstwo pozostało zasadniczo pod wpływem norymberskim (H. Suess von Kulmbach, H. Durer, importowany z Norymbergi ołtarz Kaplicy Zygmuntowskiej). (franc. renaissance 'odrodzenie') Antoni Ziemba