Style, kierunki, terminy
realizm
l) w szerszym znaczeniu: tendencja występująca w sztuce różnych epok, polegająca na odtwarzaniu rzeczywistości w sposób obiektywny, zgodny z bezpośrednią obserwacją natury; 2) w węższym znaczeniu: kierunek w literaturze i sztuce (głównie w malarstwie i rzeźbie), kształtujący się w poł. XIX w., dominujący do lat 90. XIX w. Zasady twórczości realizmu formułowali głównie pisarze i krytycy sztuki (L. E. Duranty, T. Thore-Burger we Francji, M. Czemyszewski w Rosji). Pierwszą znaczącą manifestacją realizmu była ekspozycja prac G, Courbeta, zorganizowana przez samego artystę w osobnym pawilonie, opatrzonym napisem "Le Realisme" , w czasie trwania Wystawy Światowej w Paryżu w 1855. Przeciwstawiając się akademizmowi i romantyzmowi twórcy tego kierunku dążyli przede wszystkim do wiernego, obiektywnego przedstawiania typowych przejawów rodzimego, codziennego życia współczesnego; często wyrażali też krytyczny stosunek wobec aktualnej sytuacji społecznej, nadając niekiedy swym dziełom moralno-obyczajową wymowę anegdotyczną. Zrywając z akademicką hierarchią tematów realiści najczęściej przedstawiali sceny rodzinne (zwłaszcza życie chłopów i niższych warstw społecznych), a także pejzaże i portrety. W zakresie środków wyrazu realizm upowszechnił malowanie z natury, swobodniejsze operowanie kolorem i fakturą oraz zdynamizował kompozycję. Głównymi przedstawicielami realizmu w malarstwie byli: we Francji - G. Courbet, J.-F. Millet, J. Breton, a także, w przeważającej części swej twórczości, E. Manet i H. Daumier; w Niemczech - A. Menzel i W. Leibi; na Wę- grzech - M. Munkacsy i L. Paal; w Stanach Zjednoczonych - W. Homer, T. Eakins, W. M. Hamett. W Rosji realizm najpełniej uwidocznił się w twórczości członków powstałej w 1870 grupy Pieriedwiżników, min. I. Szyszki- na, W. Pierowa, G. Miasojedowa, I. Kramskoja oraz w wielu pracach I. Riepina. W rzeźbie najwybitniejszym przedstawicielem realizmu był belgijski artysta C. Meunier. W Polsce już w latach 50. XIX w. tendencje realistyczne próbowali realizować warszawscy malarze skupieni wokół M. Olszyńskiego; w latach 80. XIX w. naturalistyczny realizm propagowali, w ramach ideologii pozytywizmu, A. Sygietyński i St. Witkiewicz na łamach czasopisma "Wędrowiec". Założenia tego kierunku najpełniej realizowali w pewnych etapach swej twórczości: J. Szermentowski, M. Gierymski, A. Gierymski, F. Kostrzewski, ]. Chelmoński. (franc. realisme) Anna Sieradzka