Style, kierunki, terminy
neogotyk
kierunek w architekturze i sztukach zdobniczych charakteryzujący się nawrotem do form gotyku; występował od ok. poł. XVIII w. do pocz. XX w., zwłaszcza w krajach anglosaskich oraz w północnej i środkowej Europie. Neogotyk ukształtował się pod wpływem literatury preromantycznej i starożytnictwa, jako jeden z prądów estetycznych romantyzmu i historyzmu. Neogotyk wywodził się z Anglii, gdzie formy gotyku nigdy nie zostały zarzucone. W jego rozwoju można wyróżnić dwie fazy: dekoracyjną (ok. 1750-ok. 1840) i strukturalną (ok. 1840-ok. 1900). Pierwsza stanowiła nawiązanie formalne do gotyku, wynikające z przesłanek emocjonalnych i estetycznych, gdyż styl ten kojarzono automatycznie z odległą przeszłością historyczną; cechowała ją swoboda w posługiwaniu się organiczonym zasobem form gotyckich, łączonych niekiedy z motywami antycznymi i orientalnymi. Faza strukturalna odznaczała się pogłębieniem znajomości konstrukcji gotyku, wynikających z rozwoju historii sztuki i konserwacji zabytków. Neogotyk znalazł wyraz w architekturze wiejskich siedzib typu "zamkowego" (rezydencja H. Walpole'a w Strawberry Hill ok. 1750) i pawilonów w parkach krajobrazowych; rozpowszechnił się także w budownictwie kościelnym, znalazł odbicie w dekoracji wnętrznej, meblarstwie i grafice użytkowej. Od poł. XIX w. zaczęto nadawać formy gotyckie budowlom publicznym (dworce kolejowe, muzea itp.). Neogotyk rozwinął się najbujniej w Anglii (]. Nash, A. W. N. Pugin, Ch. Barry, W. Butterfieid, G. B. Street, G. G. Scott) i w Niemczech (K. F. Schinkel), gdzie uważano go za wytwór ducha narodowego. W nawrocie do gotyku widziano też drogę uzdrowienia architektury i środek jej oddziaływania etycznego na społeczeństwo (A. W. N. Pugin, ]. Ruskin, W. Morris, E. Yiollet-le-Duc). Neogotyk objął cały krąg oddziaływania kultury europejskiej, tworząc wiele odmian lokalnych. W Polsce neogotyk reprezentowali: Szymon Bogumił Zug, Chrystian Piotr Aigner (elewacja zachodnia zamku w Łańcucie), H. Marconi (pałac w Dowspudzie), F. M. Lanci, A. Idźkowski (przebudowa katedry w Warszawie). Przejawem poszukiwania stylu narodowego i nawiązania do tradycji rodzimej było powszechne odwoływanie się do form północnego gotyku ceglanego (tzw. gotyk wiślano-bałtycki). Przedstawicielami późnego neogotyku (tzw. gotyk nadwiślański) byli m.in. F. Księżarski, J. Sas-Zubrzycki i J.P. Dziekoński. Wpływ neogotyku przejawił się w poszukiwaniach nowych rozwiązań konstrukcyjnych i formalnych na przełomie XIX i XX w., przyczynił się do stworzenia podstawowych środków wyrazu architektury współczesnej. Tadeusz S. Jaroszewski