Style, kierunki, terminy
manieryzm
tendencja w sztuce europejskiej ok. 1520-1600. Manieryzm współistniał z wieloma innymi nurtami sztuki XVI w. - m.in. z różnymi formułami dojrzałego i późnego renesansu, np. weneckim koloryzmem malarstwa Tycjana i Veronese'a, — tenebryzmem w malarstwie północnowłoskim (np. G. Savoldo), miękkim w modelunku i nasyconym kolorystycznym stylem F. Barocciego, klasycyzmem (np. A. Palladio, G. Vignola), lokalno-rodzimymi wariantami renesansu w Europie Północnej (np. P. Bruegel). W szerszym znaczeniu manieryzm oznacza postawę umysłowo-kulturową, opartą na XVI-wiecznym ideale gentiluomo - człowieka cechującego się zręcznością i wykwintem w zachowaniu, biegłego w towarzyskiej grze dobrych manier, doskonale edukowanego, mającego wytrawny smak artystyczny i wyczucie form. Estetyka manieryzmu akcentuje przede wszystkim wytworność, wyrafinowanie, kunsztowność, świadomą sztuczność form; zakłada znaczną swobodę wyobraźni i fantazji twórcy, zwolnionego z rygoru trzymania się reguł klasycznych. Celem nie jest zwykłe naśladowanie świata realnego, lecz tworzenie dzieł bezbłędnych stylowo i formalnie (bezbłędny rysunek, skomplikowana kompozycja, trudne, sztuczne pozy, zaskakujące rozwiązania, wyrafinowana kolorystyka). Istotą postawy manierystycznej jest sprezzatura (powściągliwa nonszalancja) - takie rozwiązanie trudności, by odbiorca zyskał wrażenie łatwego ich poskromienia i by powstał efekt "gracji" - doskonałego wdzięku. Dzięki temu tworzenie dzieła staje się grą, wirtuozerską żonglerką formami i kompozycyjnymi chwytami. Ceniony jest efekt zaskoczenia, gra iluzji oraz fantazyjna niekonwencjonalność pomysłu (capriccio) np. portale w kształcie gęb dziwacznych stworów, fantastyczne monstra jako rzeźby ogrodowe, personifikacje pór roku i żywiołów w obrazach G. Arcimbolda, skomponowane z iluzyjnie oddanych owoców, roślin, minerałów i przedmiotów. Manieryzm był zjawiskiem uformowanym we Włoszech, głównie w ośrodkach dworskich (Florencja, Rzym, Mantua, Farma). Stanowił rozwinięcie ujęć dojrzałego renesansu (gł. Rafaela i Michała Anioła, A. del Sarto), zmierzające do skrajnego wyzyskania formuły idealnej doskonałości artystystycznej mistrzów quattrocenta. Przedstawicielami typowego manieryzmu wirtuozersko formalnego byli malarze: m.in. G. Romano, F. Penni, D. Beccafumi, G. B. Rosso Fiorentino, Parmigianino, A. Bronzino, G. Vasari, F. Salviati, J. del Conte, F. i T. Zuccaro; rzeźbiarze: Giambologna, B. Cellini; architekci: m.in. G. Romano (Palazzo del Te w Mantui). Tendencje manierystyczne łączyły się czasem z innymi kierunkami artystycznymi, np. z koloryzmem malarstwa weneckiego w twórczości J. i F. Bassano oraz Tintoretta, albo nabierały odmiennego zabarwienia emocjonalnego, np. w bardziej ekspresyjnym, spirytualistycznym malarstwie J. Pontormo. W okresie ok. 1530-1600 rozprzestrzenił się manieryzm także poza Włochami, gdzie jednak zawsze wynikał z wpływu włoskich i był nurtem italianizującym. Rozwinął się bujnie w środowiskach dworskich Francji ok. 1540-80 (szkoła Fontainebleau: malarze i dekoratorzy: G. B. Rosso Fiorentino, F. Primaticcio, N. dell'Abate, J. Cousin, A. Caron; Paryż: rzeźbiarze J. Goujon, G. Pilon). Późny manieryzm rozkwitał m.in. na dworach cesarza Rudolfa II w Pradze i Wiedniu ok. 1575-1600 (malarze: B. Spranger, H. von Aachen, J. Heintz, G. Arcimboldo; rzeźbiarz A. de Vries), książąt lotaryńskich w Nancy ok. 1600-15 (malarz i grafik J. Bellange), elektorów bawarskich w Monachium (rzeźbiarz H. Gerhard). Manieryzm wystąpił też w środowiskach bogatego patrycjuszowskiego mieszczaństwa: w Norymberdze ok. 1530-90 (m.in. złotnicy i rzeźbiarze: P. Flótner i W. Jamnitzer), Haarlemie ok. 1580-1610 (malarze: H. Goltzius, Comelis van Haarlem, K. van Mander) i Utrechcie ok. 1590-1610 (malarze: J. Uytewael, A. Bloemaert). Specyficzną redakcją manieryzmu było skrajnie ekspresyjne malarstwo El Greca, działającego w Toledo. W Polsce cechy manierystyczne dają się odkryć w rzeźbie Santi Gucciego lub w układzie i dekoracji zamku Krzyżtopór (L. Senes); manieryzm pozostał w Polsce jednak kierunkim słabo przyswojonym. Pojęcie manieryzmu jako manieryzmu północnoeuropejskiego stosowane bywa też na określenie specyficznej formuły późnego renesansu północnego. Obejmuje wówczas dekoracyjną, wyrafinowaną, choć nie wyrosłą z włoskiej tradycji, architekturę rezydencjonalną i miejską w Anglii, Niderlandach, północnych Niemczech, Gdańsku, Skandynawii. Jako manierystyczny określany bywa też typ malarstwa pejzażowego, sformułowany w Niemczech przez grupę artystów flamandzkich (tzw. szkoła z Frankenthal) i rozpowszechniony w sztuce niderlandzkiej i niemieckiej ok. 1590-1620. Były to malowane z wirtuozerską precyzją zamknięte w intymnej przestrzeni pejzaże o wymyślnej kompozycji i wyrafinowanej kolorystyce (m.in. G. van Coninxloo, A. Eisheimer). (franc. manierisme, wł. manierismo, od franc. manierę, wł. maniera 'sposób') Antoni Ziemba