Style, kierunki, terminy
kubizm
kierunek w malarstwie XX w.; zapoczątkowany ok. 1907 we Francji przez P. Picassa i G. Braque'a. Picasso w tzw. okresie prekubistycznym (1906-1908) koncentrował uwagę na wartościach plastycznych obrazu i dążąc do swoistej ekspresji nawiązywał do malarstwa P. Cezanne'a, podobnie jak Braque i bliski tym problemom A. Derain, oraz do wzorów rzeźby przedromańskiej, iberyjskiej i rzeźby ludów afrykańskich. Zapowiedzią malarstwa kubistycznego był obraz Picassa Panny z Avignon (1907). W 1908 krytyk, L. Vauxelles, w związku z pejzażami Braque'a odznaczającymi się geometrycznym uproszczeniem brył, napisał o artyście, że "sprowadza wszystko do kubów". W następnym roku w recenzji z Salonu Jesienego użył z intencją ironiczną określenia "kubista". Termin ten wszedł w powszechne użycie od 1911 tracąc powoli znaczenie pejoratywne. Głównym obrońcą i teoretykiem kubizmu był G. Apollinaire, który wydał w 1913 książkę Les peintres cubistes. Meditations estheticques, najpełniej formułującą, obok prac A. Gleizesa i I. Metzingera z 1912, program kierunku. Picasso, Braque wraz z Grisem, który występuje z obrazami kubistycznymi od 1911, zwani są kubistami ortodoksyjnymi. W ślad za ich poszukiwaniami idą J. Metzinger, A. Gleizes, F. Leger, L. Marcoussis, wystawiający wspólnie na Salonie Niezależnych w 1911 w słynnej sali 41, oraz współpracujący w roku następnym z grupą Section d'0r J. Villon, M. Duchamp i R. de La Fresnaye. W latach poprzedzających I wojnę światową, które były okresem zamykającym programowe poszukiwania kubizmu, był on reprezentowany przez wielu utalentowanych artystów, również rzeźbiarzy, jak: A. Archipenko, C. Brancusi, H. Laurens i J. Lipchitz. Proces kształtowania się kubizmu i rozwoju ruchu kubistycznego. dzieli się na trzy fazy: l) fazę prekubistyczną, od lata 1906 do lata 1909, 2) fazę analityczną, właściwe dzieje kubizmu od jesieni 1909 do 1911/1912, 3) fazę kubizmu syntetycznego, zapoczątkowaną przez Picassa i Braque'a w l912. W fazie prekubistycznej, zainspirowani przez Cezanne'a, Braque i Picasso definiowali obiekty za pomocą rygorystycznej geometryzacji i surowej syntezy, przy odrzuceniu wszelkich zasad perspektywy. Wydobycie stereometrycznej struktury przedmiotów stało się problemem pierwszej wagi, przed rozwiązaniem kolorystycznych obrazów. Już wówczas iluzjonistyczne tendencje malarstwa, charakteryzujące twórczość europejską od czasów renesansu, zostały przezwyciężone. Głównymi motywami malarskiej fazy prekubistycznej były drzewa, domy, patery z owocami, butelki i kieliszki, a później gitary i in. instrumenty muzyczne o prostych, podstawowych formach geometrycznych. W fazie analitycznej obraz kubistyczny charakteryzuje analiza struktury przedmiotu, wyrażająca się w pryzmatycznym cięciu form, prowadząca do coraz większego ich rozbicia. Celem tej dekompozycji obiektu jest dążenie do jego symultanistycznego pokazania przez ułożenie obok siebie, na płaszczyźnie, profilów widzianych z różnych stron równocześnie. Od 1912 Braque i Picasso wprowadzają do obrazów elementy gotowe, jak wycinki gazet, tapety, szkło i piasek, tworząc pierwsze collages. Właściwy początek fazy syntetycznej kubizmu rozpoczyna się w 1913 przy współuczestnictwie Grisa i Legera. Mimo że kubizm w fazie analitycznej przez rozczłonkowanie płaszczyzny utrudniał czytelność obrazu i zniekształcał proporcje przedmiotów, było to wciąż jeszcze swoiste odtwarzanie rzeczywistości. Dopiero w kubiźmie syntetycznym naśladowanie zastąpione zostało intuicyjnie wynalezionym znakiem. Pojedyncze płaszczyzny w obrazie stały się większe, ujednolicone, powróciły barwy spektrum (także i lokalne), sprowadzane w fazie analitycznej prawie do monochromatyzmu. W fazie syntetycznej kubizm osiągnął język obrazowy, w którym zamanifestowało się upraszczające i abstrahujące myślenie plastyczne, charakterystyczne dla XX w. Kubizm wywarł silny wpływ na twórczość artystów nie związanych bezpośrednio z tym kierunkiem, jak m. in. M. Chagall, M. Gromaire, T. Makowski czy grupa formistów. Poza Francją kubizm najszybciej przyjął się w Niemczech, Stanach Zjednoczonych i Anglii. (franc. cubisme z lać. cubus 'sześcian, kostka')