Style, kierunki, terminy
klasycyzm
kierunek w sztukach plastycznych, ukształtowany pod wpływem klasycznej kultury grecko-rzymskiej, występujący w niektórych krajach w XVII i XVIII w., dominujący w 2 pół. XVIII i pierwszym 30-leciu XIX w., niekiedy (zwłaszcza w architekturze) trwający jeszcze w drugiej połowie stulecia. Nurt klasycystyczny dążący do harmonii, symetrii i rytmu, którego celem było osiągnięcie wrażenia ładu, równowagi i spokoju, występował w sztuce różnych okresów i stylów. W starożytnej sztuce greckij okresem klasycznym jest V w. p.n.e., a zwłaszcza sztuka czasów Peryklesa, sztuką klasyczną nazywa się też czasem w ogóle całą sztukę grecko-rzymską. Tendencje klasycystyczne były jedną z głównych podstaw sztuki renesansu, a przede wszystkim twórczości Rafaela, Bramantego i Palladia. Budowle i dzieła teoret. Palladia wpłynęły na ukształtowanie się nurtu klasycyzującego w architekturze ostatniej ćwierci XVI w. oraz XVII i XVIII w. w Anglii (twórczość I. Jonesa i Ch. Wrena). Silny nurt klasycystyczny, zwany sztuką barokowego klasycyzmu (styl Ludwika XIV), zaznaczył się we Francji w XVII w.; jego przedstawicielami byli w malarstwie N. Poussin, w architekturze m.in. F. Mansart i C. Perrault. W połowie XVIII w. zaczął się kształtować nowy klasycyzm (zwany neoklasycyzmem), który stopniowo objął wszystkie kraje Europy, następnie także Amerykę Północną Czynnikami, które wpłynęły na formowanie nowego kierunku było: wzmożone zainteresowanie starożytną sztuką grecką i rzymską (1711 odkrycie Herkulanum, 1748 - Pompejów), oddziaływanie sztuki dojrzałego renesansu, a zwłaszcza architektury Palladia oraz rozwój teorii i historii sztuki (]. ]. Winckelmann - Geschichte der Kunst des Altertums, 1764); ważną rolę odegrały także przemiany w życiu społecznym, politycznym, gospodarczym i umysłowym (zwłaszcza francuski racjonalizm). W ramach kierunku wyróżnia się we Francji styl Ludwika XVI, w Anglii w latach 1720-1820 tzw. G e orgia n (od imion panujących królów Jerzego I, Jerzego II i Jerzego III) oraz w 2 poi. XVIII w. styl Adamów; w Szwecji na określenie własnej odmiany klasycyzmu używa się terminu Gustaviansk (od imienia króla Gustawa III); w Polsce sztukę lat 1760-1795 nazywano niekiedy stylem Stanisława Augusta, od imienia króla Stanisława Augusta Poiatowskiego, wielkiego mecenasa sztuki tego okresu; w ostatnich latach XVIII w. we Francji wyróżnia się styl dyrektoriatu (zwłaszcza w meblarstwie i ubiorach), a w l pół. XIX w. styl — empire. Klasycyzm jest wykładnikiem ideologii oświecenia, najbardziej wiąże się z ideą nawrotu do antyku, jako do sztuki stanowiącej wyraz starożytnego racjonalizmu. Nowy stosunek do antyku - archeologiczny, poznawczy i naśladowczy - znalazł odbicie w badaniach wykopaliskowych i studiach nad kulturą i sztuką starożytną Głównymi ośrodkami zainteresowania stały się w 2 pół. XVIII w. Włochy, a zwłaszcza Rzym, gdzie badania nad starożytnością skupiły się w środowisku tzw. antykwariuszy. Tu działał niemiecki historyk sztuki starożytnej, konserwator starożytności rzymskich i bibliotekarz Watykanu - J. J. Winckelmann, główny teoretyk klasycyzmu, twórca definicji najistotniejszych cech tej sztuki w terminach "szlachetnej prostoty i spokojnej wielkości", niemiecki malarz i teoretyk sztuki A. R. Mengs, wokół którego skupiała się międzynarodowa szkoła malarska, także polski polityk, pisarz, teoretyk sztuki i kolekcjoner - S. K. Potocki, autor adaptacji dzieła Wickelmanna - O sztuce u dawnych czyli Winkelman polski, który prowadził we Włoszech wykopaliska i studia nad architekturą starożytną. Liczni artyści i miłośnicy sztuki z różnych krajów przyjeżdżali do miejsc starożytnych mierzyć i rysować zabytki, czego owocem były liczne ilustrowane publikacje; największe znaczenie w rozpowszechnianiu idei klasycyzmu zdobyły zbiory sztychów włoskiego grafika G. B. Piranesiego, przedstawiające widoki i fantazje architektoniczne na temat starożytnych zabytków rzymskich. Mimo wielkiego międzynarodowego skupiska artystów we Włoszech, głównym ogniskiem sztuki była jednak Francja, a przede wszystkim Paryż. Klasycyzm przejawił się zwłaszcza w architekturze, dla której szukano inspiracji w słynnych budowlach starożytnych (m.in. Panteon w Rzymie, świątynie w Tivoli, Paestum i na Sycylii, rzymskie łuki triumfalne) i renes. (Villa Rotonda - Palladia); występowały często centr. plany budowli, gl. oparte na kole i kwadracie; stosowano powszechnie klas. porządki arch. i detale, portyki kolumnowe i trójkątne frontony. Powstały i rozwinęły się nowe typy budowli: szkoły, teatry, kamienice wielkomiejskie, domy handl. i bankowe; w urbanistyce projektowano zespoły arch. o wielkich placach i szerokich arteriach. Ogólnie w architekturze k. zaznaczyła się ewolucja form od lekkich, eleganckich i dekor. we wczesnej fazie, do surowych, monumentalnych i reprezentacyjnych w późniejszym etapie. Do głównych przedstawicieli należeli: we Francji J. A. Gabriel (Petit Trianon w Wersalu, pałace na Place de la Concorde w Paryżu), C. N. Ledoux (rogatki paryskie, prekursorskie plany miasta idealnego), J. G. Souffłot (Panteon w Paryżu), J. F. Chalgrin (Łuk Triumfalny na Place de 1'Etoile w Paryżu), C. Percier i P. F. Fontaine (główni twórcy empire'u - m.in. dekoracje wnętrz pałaców cesarskich); w Anglii - bracia ]. i R. Adam (liczne rezydencje miejskie i wiejskie, m.in. Osterley House k. Londynu), J. Soane (Bank of England), R. Smirke (British Museum); w Niemczech - F. Gilly, C. G. Langhans (Brama Brandenburska w Berlinie), K. F. Schinkel (Nowy Odwach i Stare Muzeum w Berlinie), L. von Klenze (Gliptoteka w Monachium); we Włoszech - G. Piermarini (La Scala w Mediolanie)); w Rosji - W. Bażenow, M. Kazakow (Gmach Senatu na Kremlu), G. Quarenghi (Instytut Smolny w Petersburgu), A. Zacharow (Admiralicja w Petersburgu), K. Rossi (urbanistyka); w Polsce E. Szreger (fasada kościoła Karmelitów w Warszawie), D. Merlini i J. Kamsetzer - Łazienki, wnętrza Zamku Król. w Warszawie), S. B. Zug (kościół ewangelicki w Warszawie), W. Gucewicz (katedra w Wilnie), J. Kubicki (Belweder), Ch. P. Aigner (kościół Św. Aleksandra w Warszawie), A. Corazzi (Teatr Wielki w Warszawie), S. Zawadzki (Lubostroń). W rzeźbie klasycystycznej szukano harmonijnych proporcji, ideału piękna i doskonałości na wzór rzeźb starożytnych i niejednokrotnie powtarzano kompozycje ant. (np. posąg Marka Aureliusza jako pierwowzór pomników konnych); dążono do wirtuozerii techn., chętnie stosowano marmur, także stiuk (głównie w rzeźbie dekoracyjnej). Dominowała rzeźba figur, o tematyce mitolgicznej i alegorycznej, rozwinął się portret, także rzeźba architektoniczna (tympanony, fryzy) i sepulkralna (nagrobki, często o skomplikowanych układach alegor.-symbol.). Do najwybitniejszych rzeźbiarzy k. należeli Włoch A. Canova (Paulina Borghese jako Wenus, Henryk Lubomirski jako Amor) oraz twórca kierunku silnie antykizującego - Duńczyk B. Thorvaldsen, osiadły w Rzymie, autor warszawskich pomników ks. J. Poniatowskiego i M. Kopernika. We Francji wyróżnił się J. A. Houdon, w Niemczech - J. G. Schadow i Ch. Rauch; w Anglii - J. Flaxman (także rysownik i projektant wzorów ceramiki); w Polsce działali m.in. A. Le Brun (autor rzeźb dla Zamku Król. i Łazienek), G. Monaldi, T. Righi, P. Maliński (fryz na Teatrze Wielkim w Warszawie), L. Kauffmann i J. Tatarkiewicz. Malarstwo wyraziło się głównie w tematyce historycznej (zwłaszcza z dziejów starożytności), mitologicznej, alegorycznej (pojęcia państwa, narodu, wolności) i portrecie, pojawiła się także tematyka współczesna, związana z rozwijającym się mecenatem mieszczańskim. Charakterystycznym rysem dla malarstwa klasycystycznego jest wydźwięk moralizatorsko-dydaktyczny związany zarówno z ideologią oświecenia, jak i wydarzeniami historycznymi (m.in. wielka rewolucja francuska). Obok sztalugowego występowało także malarstwo dekor. związane z wystrojem bogato zdobionych wnętrz pałacowych, najczęściej stosowano motywy groteski i arabeski; rozwinęło się także malarstwo miniaturowe (głównie portrety). Malarze klasycystyczni dążyli przede wszystkim do racjonalnej, przejrzystej kompozycji i doskonałości rysunku, i zgodnie z założeniami estetycznymi kierunku podporządkowywali formie kolor. Doniosłe znaczenie miała twórczość wybitnego malarza francuskiego J. L. Davida (Przysięga Horacjuszy, Śmierć Marata); przywódcą klasyków aż do pół. XIX w. był J. D. Ingres, aczkolwiek w jego malarstwie pojawiały się też cechy właściwe dla romantyzmu. We Francji działali także J. B. Greuze, E. Yigee-Lebrun, F. Gerard, A. Gros, J. B. Isabey; w Szwajcarii - A. Kauffmann; w Niemczech - A. R. Mengs; w Anglii - rozwój malarstwa portretowego i krajobrazowego - J. Reynolds, T. Gainsborough, G. Romney; w Rosji - D. Lewicki i O. Kiprienski; w Polsce - artyści nadworni Stanisława Augusta - zwł. kierownik malamii na Zamku, autor dekoracji mai. do Zamku i Łazienek, portretów król. i obrazów hist. - M. Bacciarelli, J. B. Plersch (malowidła dekor. na Zamku i w Łazienkach), B. Bellotto, zw. Canaletto (weduty warszawskie), portreciści G. B. Lampi i J. Grassi; J. P. Norblin (plafon Jutrzenka w Arkadii, rysunki i grafiki o tematyce współcz.), F. Smuglewicz (gł. obrazy hist., mitol. i bibl.), A. Orłowski (tematyka hist. i batalistyczna), rysownicy i graficy Z. Vogel i M. Płoński; gł. klasycysta warszawski - A. Brodowski (portrety, tematy hist. i mitol.), A. Kokular, A. Blank, F. Lampi, W. Kasprzycki (weduty). W okresie klasycyzmu zaznaczył się także intensywny rozwój wszystkich dziedzin rzemiosła artystycznego związanych z wyposażeniem wnętrz: meblarstwa (w Anglii T. Sheraton, G. Hepplewhite; we Francji A. i D. Roentgen, G. Jacob, F. H. Jacob-Desmalter; w Polsce meble kolbuszuwskie), ceramiki (w Anglii manufaktura J. Wedgwooda, we Francji Sevres, w Austrii - Wiedeń, w Niemczech Berlin, w Polsce Belweder w Warszawie, Korzec, Baranówka), tkactwa artyst. (we Francji słynne tkaniny obiciowe z Lyonu; w Polsce produkcja pasów kontuszowych i kobierców - m.in. w Grodnie, Kobyłce i Słucku). (franc. ciassicisme) Tadeusz S. Jaroszewski