Style, kierunki, terminy
gotyk
styl w sztukach piast, dojrzałego i późnego średniowiecza, ukształtowany we Francji przed pół. XII w., rozprzestrzenił się już ok. 1170 w Anglii, a w XIII w. Hiszpanii, Niemczech, Skandynawii i Europie Srodk., docierając w czasie wypraw krzyżowych na Cypr i Bliski Wschód, i trwał w licznych odmianach do pocz. XVI w.; nie przyjął się powszechnie we Włoszech, gdzie zbyt silne były tradycje sztuki starożytnej i gdzie został już ok. 1420 wyparty przez renesans. Gotyk od początku swego istnienia kształtował się jako styl sakralny, związany z doktryną Kościoła, dlatego sztuka religijna wysunęła się w okresie jego trwania na pierwsze miejsce, przewyższając swym znaczeniem sztukę świecką; jednakże g. był także silnie związany z kulturą rycerską i mieszczańską. W każdym kraju tworzącym odrębny zasięg terytorialny gotyku ma własny podział na okresy, w którym można wyróżnić trzy zasadnicze fazy: gotyk wczesny, (franc. primaire 1150-1200; ang. Early English 1175-1270; niem. Friihgotik 1230-1300), gotyk pełny, czyli dojrzały (franc. rayonnant 1200-50; ang. Decorated Style 1270-1350, datowany też 1250-1370 lub 1400; niem. Hochgotik 1300-50 lub 1400) i gotyk późny (franc. flam boyant; ang. Perpendicular Style; niem. Spatgotik, także deutsche Sondergotik), trwający od XV/XVI w. W po czątkowych okresach dominującą dziedziną była architektura, w gotyku późnym na równorzędne, a często prawie nadrzędne miejsce wysunęło się malarstwo i rzeźba. Zmiany znaczenia poszczególnych dziedzin sztuki wiązały się z przemianami społecznymi; początkowo gotyk był silnie związany z kulturą rycerską i tworzony przez wędrowne zespoły budowlane, w późniejszym okresie przez osiadle w miastach warsztaty cechowe. Mimo wyraźnych odrębności narodowych w późnym średniowieczu zaznaczają się w poszczególnych środowiskach cechy wspólne; tzw. styl międzynarodowy (1390 do 1430-50), mający swe źródło w dworskiej kulturze Burgundii, Francji, Austrii i Czech, a we Włoszech w upodobaniach wyższych warstw zamożnego mieszczaństwa, wyrażal się głównie w nastrojowym i wytwornym malarstwie i rzeźbie. Gotyk był od początku stylem architektonicznym, co znalazło wyraz w konstrukcji o zwartym i konsekwentnym systemie szkieletowym, na który złożyły się: sklepienia krzyżowo-żebrowe, przypory i łuki przyporowe (przyporowy system) oraz łuk ostry w konstrukcji i dekoracji. Każdy z tych elementów miał tradycję starszą od gotyku, ale dopiero połączenie wszystkich trzech w czasie przebudowy wschodniego chóru w opactwie St. Denis k. Paryża (1140-43), z inicjatywy opata Sugera, doprowadziło do powstania gotyku. Zastosowanie systemu szkieletowego pozwoliło na wznoszenie strzelistych i smukłych kościołów o zredukowanych murach magistralnych, zastąpionych wielkimi oknami witrażowymi. Na zewnątrz świątynię gotycką otaczał zespół przypór, pojedynczych lub podwójnych łuków przyporowych, arkad, wimperg, maswerków, pinakli, baldachimów, sterczyn, potęgujących wrażenie koronkowej lekkości. Nad wszystkim panowała scholastyczna reguła nadrzędności i podporządkowania, która znalazła odbicie we współzależnym układzie naw i przęseł, obejmujących wszystkie człony rzutu poziomego, jak i w równoważeniu arkad międzyna wowych, empor, triforiów i ścian nawowych ponad nimi, wreszcie w rozkładzie filarów, gurtów, służek i żeber. Wszystkie te elementy podlegały w ciągu całego gotyku stałym przemianom, w kierunku coraz większej dekoracyjności. Materiałem dominującym był kamień, na niektórych obszarach stosowano jednak także cegłę i drewno; rzuty poziome były zróżnicowane - wielonawowe, podłużne założenia z transeptem (czasem podwójnym) lub bez, z wieńcem kaplic i obejściem lub zamknięte proste; wykształciła się także wielka rozmaitość sklepień (cztero i sześciodzielne, gwiaździste, sieciowe, kryształowe); zróżnicowana także była liczba wież: podstawowymi układami przestrzennymi była bazylika i halowy kościół. Najwyższym osiągnięciem artystycznym architektury gotyckiej była katedra, urzeczywistniająca średniowieczny ideał "Jeruzalem Niebieskiego"; najsłynniejsze katedry: w Chartres, Paryżu, Amiens, Reims, Beauvais, Strasburgu, Fryburgu Bryzgowijskim, Magdeburgu, Kolonii (ukończona w XIX w.), Ratyzbonie, Mediolanie i Pradze. Obok katedr do najczęstszych typów budowli sakralnych należały kościoły klasztorne (cystersów, franciszkanów i dominikanów); wznoszono tak że kościoły parafialne. W okresie gotyku powstało również wiele założeń miejskich (Oxford, Gandawa, Lubeka, Siena, Bolonia), ratuszy (Louvain, Bruksela, Wrocław, Toruń), sukiennic (Ypres, Kraków), szpitali (Gandawa, Lubeka), kamienic mieszczańskich, także murów miejskich z basztami i barbakanami (Carcassonne, Kraków) oraz liczne zamki królewskie, rycerskie i zakonne (Malbork). W sztukach przedstawieniowych dominowała tematyka religijna, często o bardzo skomplikowanym programie ikonograficznym (zwłaszcza cykle malarsko-rzeźbiarskie wielkich katedr, układy typologiczne wątków Starego i Nowego Testamentu); ewolucja formalna prowadziła od stylizacji i idealizacji, ku realizmowi i coraz większej ekspresji. Rzeźba architektoniczna (głównie kamienna) była początkowo silnie związana z architekturą, skupiając się na zewnątrz w portalach, ościeżach, archiwoltach, nadprożach i tympanonach, wewnątrz zdobiła lektoria, głowice i zworniki. Do największych osiągnięć rzeźby gotyckiej należy wprowadzenie naturalnej wielkości postaci ludzkiej umieszczonej przy kolumnach w portalach; z biegiem czasu posągi coraz bardziej były samodzielne i odrywały się od architektury. Rozwijała się również rzeźba sepulkralna (płyty nagrobne, tumby i nagrobki baldachimowe); pojawiły się także tematy dewocyjne - rzeźba kamienna, a zwłaszcza drewniana polichromowana - Pięta, grupa Chrystusa ze św. Janem, Chrystus Bolesny, krucyfiksy; do najpopularniejszych tematów gotyckich należała Madonna z Dzieciątkiem na ręku (w XV w. przedstawienie tzw. Pięknej Madonny). Największymi rzeźbiarzami epoki gotyku byli: P. Parler, C. Sluter, M. Pacher, W. Stwosz, T. Riemenschneider, N. Pisano. W dziedzinie malarstwa gotyk to okres wielkiego rozkwitu witrażownictwa. Figuralne witraże o intensywnych kolorach (czerwień-rubin, niebieski, zieleń, żółty) stały się niezwykle ważnym elementem wnętrz kościołów gotyckich (Chartres, Sainte Chapelle w Paryżu, Bourges, Strasburg, Kolonia). Malarstwo ścienne utraciło wówczas znaczenie, wysuwając się na przodujące miejsce jedynie na terenie Włoch. Nadal intensywnie rozwijało się natomiast malarstwo miniaturowe, które zerwało z płaską i linearną stylizacją na rzecz trójwymiarowego i przestrzennego ujęcia wnętrz i krajobrazów (J. Pucelle, A. Beauneveu, bracia Limbourg, J. Fouquet). Do rozkwitu doszło malarstwo tablicowe, które wyrażało się zwłaszcza w kompozycjach wieloskrzydłowych ołtarzy (m.in. cykle z życia Jezusa i Marii). Główni twórcy: w Niderlandach - H. i ]. van Eyck, mistrz z Flemalle, van der Weyden, H. Memling; w Burgundii - M. Broederlam, we Francji - ]. Malouel, Mistrz Pięty Awiniońskiej, E. Charonton; w Niemczech - S. Lochner, M. Wolgemut; we Włoszech - Cimabue, Duccio, Giotto, S. Martini, bracia Lorenzetti; w Szwajcarii - K. Witz; w Czechach - Mistrz z Trebonia; w Polsce - szkoła małopolska (tryptyki krakowskie). Na okres późnego gotyku przypadają początki rozwoju grafiki (drzeworyt). Wysoki poziom osiągnęło rzemiosło artystyczne (zwłaszcza złotnictwo i emalia, wyroby z kości słoniowej, tkactwo i meblarstwo). (franc. gothique, późnotac. Gottiicus, od Gothi 'Goci') Lech Kalinowski