Style, kierunki, terminy
futuryzm
futuryzm, ruch artystyczny, powstały ok. 1909 we włoskich środowiskach literackich; wkrótce też objął inne dziedziny sztuki (plastyka, muzyka). Głównym jego ogniskiem były Włochy, silnie oddziałał też na nową sztukę we Francji, Niemczech i Rosji. Przywódcami i teoretykami ruchu byli: poeta F. T. Marinetti i malarz U. Boccioni; uczestniczyli w nim ponadto malarze: G. Balia, C. Carra, L. Russolo, G. Severini, E. Prampolini, poeci: A. Palazzeschi, A. Soffici, C. Soldi, architekt A. di Sant'Elia i wielu in. Pierwszym oficjalnym wystąpieniem futurystów był głośny Manifest Futuryzmu, ogłoszony przez Marinettiego w paryskim "Le Figaro" 20 II 1909. Rok później 11 II 1910 młodzi malarze futuryści ogłosili w formie manifestu apel wzywający do zrewolucjonizowania sztuki podpisany przez Boccioniego, Carrę, Russola, Balię i Severiniego. Ukazały się też manifesty: techniki malarstwa futurystycznego (IV 1910), muzyki futurystycznej (I i III 1911), rzeźby i literatury futurystycznej (IV i V 1912). Pierwsza wystawa futurystów odbyta się w II 1912 w Paryżu w Galerie Bernheim; prócz artystów włoskich udział w niej wzięli: R. Delaunay, P. Picasso, F. Leger, J. Metzinger i in. W latach następnych odbyły się wystawy futurystów w Paryżu, Londynie, Berlinie, Brukseli, Wiedniu. Podstawą ich programu był kult dynamizmu życia współczesnego, szybkości, techniki i maszyny, gloryfikacja siły, zniszczenia i wojny. Pierwszy manifest futurystyczny głosił: "Oświadczamy, że wspaniałość świata wzbogaciło nowe piękno: piękno szybkości. Chcemy opiewać wojnę - jedyną higienę świata - militaryzm, patriotyzm, niszczycielski gest anarchistów, piękne idee, dla których się umiera, i pogardę dla kobiety. Chcemy zniszczyć muzea, biblioteki, zwalczać moralność, feminizm i wszystkie oportunistyczne i utylitarne nikczemności. Gdyż sztuka nie może być niczym innym jak gwałtem, okrucieństwem i niesprawiedliwością". Estetyka futurystów dążyła do wyrażenia w obrazie ruchu, ekspansji i szybkości oraz do zburzenia wszelkich dotychczasowych tradycji. Manifest malarstwa futurystycznego ogłaszał "najgłębszą pogardę dla wszystkich form naśladownictwa" zarówno wobec natury, jak innej sztuki. Obraz futurystyczny miał ukazywać "symultanizm stanów plastycznych duszy" artysty w momencie twórczym lub równoczesność szeregu momentów zachodzących w otaczającej rzeczywistości. Stąd też tematyka znacznej większości obrazów i rzeźb futurystycznych obracała się wokół syntezy wszelkich form ruchu, zarówno abstrakcyjnego, jak i zupełnie konkretnego, np. synteza ruchów pędzącego konia w słynnej Elasticit U. Boccioniego - jednym z najbardziej reprezentatywnych dzieł tego kierunku. Odrzucając klasyczne zasady perspektywy, futuryści pragnęli "umieścić widza w centrum obrazu"; podejmowali też zagadnienia tzw. czwartego wymiaru. Sztuka ich przyjęła szereg cech formalnych kubizmu, tak iż przez niektórych autorów bywa uważana za jeden z jego odłamów. Jako kierunek artystyczny reprezentowany przez omówioną grupę, fowizm wygasł ok. 1919. Ruch futurystyczny popularyzowany w wielu krajach, zwłaszcza przez Marinettiego, zapłodnił rewolucyjną awangardę w Rosji, przyczyniając się m.in. do powstania rajonizmu i konstruktywizmu. W Polsce fowizm miał istotny wpływ na ukształtowanie się formizmu. (franc. futurisme, od lać. futurus 'przyszły')