Style, kierunki, terminy

ekspresjonizm

l) w szerszym znaczeniu - tendencja zmierzająca do spotęgowania napięcia poprzez wybór momentów treściowych i odpowiednią kompozycję obrazu, często za pomocą deformacji i kontrastowych zestawień barwnych; 2) kierunek w sztuce i literaturze występujący w l ćw. XX w., wyrastający ze źródeł filozofii mistyczno-metafizycznej i spirytualistycznej, niepokoju wojny i niestabilności polityczno - społecznej, z symbolizmu końca XIX w., a także z psychologicznej teorii Freuda. Ekspresjonizm świadomie zrywał z realistycznym odtwarzaniem otaczającego świata, dążąc do przetwarzania go w taki sposób, by działał wymową przeżycia. Stąd ekspresjonizm charakteryzuje zwrot zainteresowań i szukanie źródeł inspiracji w sztuce prymitywów, plastyce murzyńskiej, rysunkach dzieci, sztuce ludowej, a z epok historycznych - w gotyku, manieryzmie, sztuce archaicznej i prehistorycznej. Ekspresjoniści głosili zasadę wszechwładności uczuć ludzkich. Stąd żywiołowość ich sztuki i nieokiełznana swoboda w kształtowaniu formy i stosowaniu barw. Demonstrowali przeżycia ludzkie w ich najwyższym napięciu, od ekstatycznej radości życia do melancholii, rozpaczy i metafizycznego lęku, wyobrażając ludzi w egzaltowanych gestach i o histerycznej mimice. Przedstawiali świat chwiejny w liniach, deformowany w kształtach, przejaskrawiony w kolorach, świat subiektywnych wizji, halucynacji i koszmarów; posługiwali się liniami skośnymi, kątami ostrymi, lubowali się w ostrych kontrastach walorowych oraz kolorach nie przełamanych, agresywnych i gorących, jak żółty, pomarańczowy, czerwony; głosili prymat ducha nad naturą, pragnęli poprzez świat zewnętrzny dotrzeć do świata wewnętrznego, psychicznego. Pierwsze przejawy ekspresjonizmu dają się zauważyć już w 1885-1905, np. u V. van Gogha, H. Toulouse-Lautreca.J. Ensora, E. Muncha i F. Hodlera; pierwszą grupą właściwych malarzy ekspresjonistów była grupa Die Brucke powstała w Niemczech w 1905, a we Francji grupa fowistów utworzona w tym samym roku. W skład Die Brucke wchodzili: E. L. Kirchner, E. Heckel, K. Schmidt-Rottluff, F. Bleyl, a potem także E. Nolde i M. Pechstein. Nurt ekspresjonistyczny reprezentowali nadto: w Austrii - O. Kokoschka; w Norwegii - E. Munch; w Belgii - F. Masereel; we Francji - G. Rouault. W Polsce tendencje ekspresjonistyczne przejawiało poznańskie czasopismo "Zdrój" (1917-1922), którego współpracownikami byli m.in. J. i W. Hulewiczowie, T. Czyżewski; pewne wpływy e. dostrzec można u niektórych malarzy z grupy formistów, np. u S. I. Witkiewicza, a także T. Kulisiewicza czy W. Wąsowicza. (franc. expressionisme)