Style, kierunki, terminy
barok
termin stosowany na określenie: l) ekspresyjnego nurtu sztuki europejskiej i latynoamerykańskiej ok. 1590 ok. 1770, który przeciwstawiany jest nurtom klasycyzmu i realizmu w tym okresie (barok jako styl); 2) całej sztuki tego okresu (barok jako epoka artystyczna, obejmująca wszystkie te nurty) lub 3) całej kultury tej epoki, włącznie z literaturą, teatrem, muzyką, obyczajowością, filozofią (barok jako postawa umysłowo-estetyczna ludzi XVII-XVIII w.). Kultura baroku kształtowała się pod wpływem wielu czynników politycznych, społecznych i religijnych. Rozwój absolutyzmu we Francji, Hiszpanii, monarchii habsburskiej i in. krajach sprzyjał rozwijaniu form gloryfikacji monarszej i dynastycznej oraz reprezentacji splendoru dworskiego (wielkie założenia pałacowo-parkowe, alegoryczny programy apologii władcy w malarstwie i rzeźbie, monumentalna rzeźba nagrobna, konne posągi władców, sztuka okolicznościowa jako oprawa uroczystości i spektakli). Celom propagandy i ceremonialnej reprezentacji w sztuce dworskiej służyły: monumentalna skala, bogactwo, iluzjonizm form, przepych kolorystyki, efektowność materiałów, retoryczny patos, zwyczaj atakowania widza zaskakującymi rozwiązaniami. Ideologia kontrreformacji i triumfu Kościoła katolickiego wyrażana była w sztuce religijnej o podobnych cechach formalnych; ostentacyjna teatralizacja, efektowność i spektakularność przekazu treści religijnej w tej sztuce stanowiły odpowiedź na potrzeby emocjonalnej pobożności katolików. Odmienny, bardziej wewnętrzny i intelektualny typ religijności protestestanckiej, narzucił sztuce w Holandii i północnych Niemczech formy powściągliwego realizmu oraz postawę moralizacji i dydaktycznego nacisku na pouczenie etyczne. Wielość nurtów i zjawisk artystycznych baroku wiązana jest z rozpadem uniwersalistycznej, spójnej kultury umysłowej renesansu, z powstaniem społeczeństw i państw narodowych, z polityczno-wyznaniowym podziałem poreformacyjnej Europy oraz z powstaniem odrębnych środowisk kulturalnych i związanych z nimi różnymi rodzajami mecenatu. Barok dekoracyjno-dynamiczny, ekspresyjny łączony jest z absolutyzmem, kulturą dworską i potrydenckim katolicyzmem (Włochy, Flandria, Hiszpania, cesarstwo habsburskie). Klasycyzm barokowy wiązany jest z protestantyzmem (Holandia, Anglia, Prusy, Skandynawia) oraz zarówno z absolutyzmem (katolicka Francja, luterańskie Prusy) i kulturą dworską (Anglia), jak i z patrycjuszowsko-miejską kulturą Holandii. Realizm barokowy łączony jest z kulturą mieszczańską i ustrojem oligarchiczno-republikańskim w Holandii, ale występował też w innych układach polityczno-społecznych (np. we Flandrii, poddanej absolutystycznym rządom hiszpańskim). Sytuacja ta jest zatem dość płynna: wszystkie trzy nurty baroku występowały w krajach o różnych ustrojach politycznym, społecznym i religijnym - np. w Holandii współistniały realizm barokowy (malarstwo), klasycyzm barokowy (architektura), barok ekspresyjny (malarstwo dekoracyjne, rzeźba). O wspólnocie różnych formuł barokowych w różnych krajach stanowią następujące cechy: l) retoryczne ukierunkowanie sztuki na przekonanie odbiorcy, na efekt, sugestywność, całościowe wrażenie; 2) iluzjonizm (dekoracje wnętrz kościelnych i pałacowych, triki perspektywiczne w architekturze, imitowanie naturalnych faktur i materii w rzeźbie i malarstwie); 3) zespolenie gatunków i środków artystycznych w całościowe dzieło (łączenie efektów architektonicznych, rzeźbiarskich i malarskich oraz aranżacji oświetlenia, np. we wnętrzach bawarskich kościołów braci Asamów); 4) nastawienie sztuki na przekaz treści (rozwinięte programy alegoryczne budowli, pomników, malowideł; wpływ emblematyki na malarstwo i rzeźbę; ukryte pod maską realizmu symbolicznego, treści moralizatorskie w malarstwie holenderskim). Barok powstał we Włoszech ok. 1590/1600. W architekturze zapoczątkowany został w Rzymie ok. 1600-20 (C. Madema) i rozwinięty ok. 1630-70 (G. L. Bernini, C. Rainaldi, P. da Cortona, F. Borromini). W ciągu XVII-XVIII w. przyjął się w architekturze całej Europy. Formy baroku ekspresyjnego wystąpiły zwłaszcza we Włoszech, Hiszpanii i jej amerykańskich koloniach, Flandrii, połódnowych Niemczech, Austrii, Czechach, na Śląsku. Klasycyzm barokowy dominował we Francji, Anglii, Holandii i Skandynawii; wystąpił też w architekturze Włoch, Hiszpanii i Polski. Architekturę baroku cechują: podporządkowanie elementów jednej dominującej części, dynamiczne kształtowanie przestrzeni i struktury ścian (zwielokrotnione kolumny i pilastry, łamane i faliste belkowania), łączenie różnych materiałów i rodzajów dekoracji wnętrz w jednorodne, całościowe dzieło. W architekturze kościelnej - obok rozbudowanych planów centralnych (S. Agnese i S. Ivo w Rzymie, S. Maria delia Salute w Wenecji, S. Lorenzo w Turynie, St-Louis-des-Invalides w Paryżu) oraz schematów podłużnych (spopularyzowane w całej Europie wzorce jezuickich kościołów rzymskich II Gesu i S. Andrea delia Valle) - wystąpiła dążność do spojenia przestrzeni centralnej z podłużnym ukierunkowaniem wnętrza poprzez: rzuty eliptyczne (S. Andrea al Quirinale w Rzymie, kościół Św. Karola Boromeusza w Wiedniu), kombinacje wielu centralnych rzutów uszeregowanych na wspólnej osi (S. Maria delia Pace i S. Maria in Campitelli w Rzymie), rzuty o swobodnie płynnym zarysie (S. Carlo alle Ouattro Fontane w Rzymie), często oparte na połączeniu przecinających się elips, kół i wieloboków (późnobarokowe kościoły austryjackie, połódnowoniemieckie, czeskie i śląskie). Ożywienie ruchu zakonnego spowodowało powstanie na przełomie XVII/XVIII w. typu wielkiego założenia klasztornego, zbliżonego do pałacowego i złożonego z kościoła, reprezentacyjnego pałacu opackiego z wielka salą paradną, budynku dla zakonników oraz biblioteki (np. Melk w Austrii, Lubiąż na Śląsku). W architekturze świeckiej międzynarodową popularność zyskał typ regularnego, osiowego założenia rezydencjalno-parkowego z rozległym geometrycznym ogrodem i pałacem założonym entre cour et jardin - między paradnym dziedzińcem a ogrodem (Vaux-le-Vicomte, Wersal, Schonbrunn, Wurzburg, Peterhof pod Petersburgiem i in.). W ramy ceremoniału dworskiego włączone zostały w późnym baroku reprezentacyjne, kilkukondygnacyjne klatki schodowe w budowlach pałacowych (Pommersfelden, Wurzburg, Caserta). Istniał też typ pawilonowo-willowej budowli służącej odpoczynkowi i rozrywkom (Grand Trianon w Wersalu, Łazienka St. H. Lubomirskiego w Warszawie, Zwinger w Dreźnie) oraz rezydencjonalnej, lecz nie reprezentacyjnej willi podmiejskiej (Wilanów). Wysoki poziom osiągnęła urbanistyka. W regulacjach zastanej zabudowy miejskiej (Rzym: Piazza del Popolo, Plac Św. Piotra; Warszawa: Oś Saska) oraz w kształtowaniu nowych miast (Karlsruhe, Mannheim, Petersburg) stosowano rozległe osiowe układy ulic (z jedną główną lub z wiązką promienistych osi), łączone z wielkimi placami eliptycznymi, kolistymi i prostokątnymi. W strukurze miejskiej powstawały reprezentacyjne place feralne (Piazza Navona w Rzymie, place król. w Paryżu - Vendóme i de la Concorde), drogi triumfalne (np. Most Św. Anioła w Rzymie jako triumfalna droga papieska) i tarasowe schody paradne (Schody Hiszpańskie w Rzymie). Malarstwo charakteryzował sensualizm, akcentowanie walorów kolorystycznych, luministycznych i fakturalnych, pogłębienie ekspresji dramatycznej, lirycznej bądź psychologicznej. Wpływ na całe malarstwo europejskie wywarły cztery formuły stylistyczne, wytworzone we Włoszech ok. 1590-1620: l) styl Carraccich i ich kręgu (Bolonia, Rzym, Neapol); 2) Caravaggia (— caravaggionizm we Włoszech, Francji, Hiszpanii, Holandii i Flandrii); 3) bolońskich i rzymskich malarzy-dekoratorów (iluzjonistyczne malarstwo ścienne - P. da Cortona, Bacciccia, A. Pozzo); 4) Rubensa i jego kręgu. Dla klasycyzującego malarstwa francuskiego wzorcem była twórczość N. Poussina w Rzymie oraz Ch. Le Bruna w Paryżu; w 1648 założono Królewską Akademię Malarstwa i Rzeźby, propagującą formułę barokowego klasycyzmu. W Holandii - poza międzynarodowymi tendencjami malarskimi - rozwinęły się formuły realistyczne (malarstwo rodzinne, pejzażowe, portretowe, martwa natura). Barok utrwalił nowe gatunki tematyczne, powstałe w XVI w. Malarstwo rodzinne rozwinęło się w Holandii (G. Ter Borch, G. Dou, G. Metsu, J. Vermeer, P. de Hooch, J. Steen), we Flandrii (A. Brouwer, D. Teniers), Francji (bracia Le Nain), Włoszech (Caravaggio i carayaggioniści, G. M. Crespi) i Hiszpanii (D. Velazquez, B. E. Murillo). Malarstwo krajobrazowe we Włoszech i Francji ujmowane było w konwencji idealnego pejzażu idylliczno-arkadyjskiego bądź heroicznego (albo w formule romantyczne - A. Eisheimer, S. Rosa, P. Tempesta, albo klasycyzującej - N. Poussin, C. Lorrain), luministycznej weduty miejskiej (Wenecja XVIII w.: A. Canale, F. Guardi, B. Bellotto) i fantastycznego pejzażu architektonicznego (G. P. Pannini). W Holandii współistniały dwa rodzaje malarstwa pejzażowego: italianizujący (N. Berchem, A. Cuyp) i realistyczny (J. van Goyen, S. van Ruysdael, J. van Ruisdael, M. Hobbema). Rozwinięte tam zostały szczególne odmiany krajobrazu: marynistyczny, zimowy, miejski. Specjalnością holenderską były widoki wnętrz kościelnych (P. Saenredam). Samodzielnym gatunkiem stała się martwa natura (Włochy: Caravaggio, E. Baschenis; Hiszpania: J. Sanchez Cotan; Flandria: F. Snyders; Holandia: J. de Heem, P. Ciaesz, W. C. Heda, W. Kalf). W malarstwie portretowym rozwinięto ujęcia reprezentacyjne (portret dworski: P. P. Rubens, A. van Dyck, D. Velazquez, Ph. de Champaigne, H. Rigaud), psychologiczne (Rembrandt) i realistyczne (m.in. F. Hals, B. van der Heist). Dominującą pozycję zachowała jednak we wszystkich środowiskach tematyka religija, mitologia i alegoria Rzeźba kształtowała się w dwóch głównych nurtach. Pierwszym była formuła ekspresyjnej dynamiczności, retorycznej afektacji i dramatyzacji nastroju, iluzjonizmu w oddaniu faktur i materii (Włochy: G. L. Bernini; Francja: P. Puget; połódniowe Niemcy i cesarstwo habsburskie: B. Permoser, F. Brokoff, E. Q. Asam; Polska: B. Fontana, J. J. Plersch, rzeżba lwowska XVIIIw.). Drugi nurt dążył do klasycyzacji form ( Włochy: F. Algardi, F. Duquesniy, L. Vanivitelli: Francja: F. Girardon, A. Coysevox, bracia Marsy; Niemcy: A. Schluter; Austria: G. R. Donner). Głównymi typami rzeźby barokowej były: fontanny miejskie (np. fontanna Berniniego w Rzymie), ogrodowe (Girardon i in. w Wersalu), konne pomniki władców (np. Ludwik XIV w Wersalu i Paryżu, Piotr I w Petersburgu), monumentalne nagrobki z figurami alegorycznymi i tronującą, klęczącą w modlitwie bądź leżącą postacią zmarłego (m.in. nagrobki papieskie w bazylice św. Piotra w Rzymie, nagrobek kardynała Richelieu w kościele Sorbony w Paryży), ołtarzowe grupy figuralne i reliefy ze scenami wizji, skstazy i cudów (np. G. L. Bernini Ekstaza św. Teresy), alegoryczne posągi i grupy figuralne we wnętrzach kościołów, pałaców i budowli publicznych W dekorowaniu wnętrz kościołów i pałacowych powszechnie stosowano sztukaterie (m.in. G. Serpotta na Sycylii, w Polsce G. B. Falconi). Grafika. Dzięki rozwojowi technik graficznej (obok miedziorytu - akwaforta, akwatinta, sucha igła) uzyskano umiejętność oddania efektów walorowych i światłocieniowych oraz miękkości modelunku (H. Seghers, Rembrandt, J. Callot). Grafika reprodukcyjna stała się też sposobem na rozpowszechnienie wzorców kompozycji malarskiej i rzeźbiarskiej Rzemiosło artystyczne rozwinęło się bujnie głównie w dziedzinie wyposażenia wnętrz reprezentacyjnych, mieszkalnych i kościelnych (produkcja mebli, tapiserii - m.in. gobelinów, szkła i ceramiki stołowej oraz dekoracyjnej, wyrobów złotniczych). Powstały wyspecjalizowane manufaktury (np. tkacka - Manufacture Gobelin w Paryżu). Wyodrębniły się formuły stylistyczne np. tzw. styl Ludwika XIV w meblarstwie (A. C. Boulle) i in. dziedzinach dekoratorstwa. Antoni Ziemba