Style, kierunki, terminy
awangarda
termin stosowany obecnie w dwojakim znaczeniu: szerszym - na oznaczenie wszelkiej twórczości nowatorskiej, oraz węższym, które określa sztukę wschodniej i środkowej Europy (a także pewne środowiska zachodniej Europy), począwszy od końcowych lat I wojny świat, do poł. lat 20. włącznie. Awangarda jest bardziej postawą artystyczną czy też formacją, niż sztuką rozumianą w kategoriach stylistycznych, gdyż w ramach jej funkcjonowały obok siebie rozmaite kierunki artystyczne, m.in.: dadaizm, konstruktywizm, neoplastycyzm, puryzm, suprematyzm. W tym kręgu powstało też wiele instytucji życia artystycznego, np. uczelnie: w Niemczech Bauhaus, w Rosji - Wchutiemas; ugrupowania: w Holandii De Stijl, w Polsce Blok; wydawano także liczne czasopisma: "Dada", "Blok", "L'Espirit Nouveau". W wypowiedziach awangardy ważne były różnego rodzaju manifesty, programy, deklaracje i in. teksty teoretyczne; podważały one w wielu przypadkach niezależność dzieła od wypowiedzi dyskursywnej, przyczyniając się do wytworzenia rozmaitych powiązań między dziełem sztuki a towarzyszącym mu komentarzem. Awangarda była zatem formacją programową, świadomą swych teoretycznych założeń i wynikających z nich konsekwencji. Jej deklaracje i manifesty pokrywały się z podziałem na kierunki artystyczne, ponieważ niemal zawsze określały one teoretyczny i światopoglądowy status poszczególnych nurtów. Niektóre z nich miały doniosłe znaczenie dla całej formacji oraz jej późniejszej ewolucji, np.: Suprematyzm - świat bezprzedmiotowy (K. Malewicz, 1915-22), Neoplastycyzm w malarstwie (P. Mondrian, 1917-18), Manifest dadaistyczny (sygnowany przez grupę, pisany przez R. Huelsenbecka, 1918). Bezpośrednią tradycję awangardzie wyznaczał kubizm i futuryzm; pierwszy określał teorię obrazu, drugi pojmował dzieło jako wyraz współczesnego życia społecznego i jako sposób jego kształtowania w przyszłości. Natomiast ruchy artystyczne ostatnich dziesięcioleci XIX w. i pierwszych lat XX w., powstałe z zaprzeczenia impresjonizmu, stanowią dalszą tradycję awangardy, która kształtowała się pod silnym wpływem politycznym i społecznym wydarzeń we wschodniej i środkowej Europie na przełomie drugiej i trzeciej dekady XX w., zwłaszcza rosyjskiej i niemieckiej rewolucji proletariackiej. Współtworzyła, wraz z doktrynami określającymi te wydarzenia, intelektualny klimat rewolty tamtych lat. Wielu twórców i wiele związanych z awangardą instytucji uczestniczyło w wydarzeniach politycznych; np. w Rosji Radzieckiej liczni przedstawiciele tej formacji zajmowali wysokie stanowiska w życiu kulturalnym kraju. Także w Niemczech, na Węgrzech oraz - nieco później - w Polsce, awangarda była związana z komunistyczną lewicą. Podstawą światopoglądu artystycznego awangardy jest tzw. historycyzm, pogląd, wg którego historia wyznacza sens i wartość działania poszczególnych jednostek i grup społecznych. Ta absolutyzacja historii określała takie elementy ideologii i teorii sztuki awangardy, jak m.in. deindywidualizacja dzieła i aktu kreacji, przekonanie o postępującym rozwoju sztuki, kult maszyny i cywilizacji przyszłości oraz - przede wszystkim - artystyczny i społeczny radykalizm. W takim rozumieniu dzieło sztuki stawało się posłaniem i - jednocześnie - projektem nowej organizacji świata. Awangardową koncepcję dzieła i kultury cechuje różnorodność teoretyczna i praktyczna konkretyzacji, rozmaitość stylistyk i retoryk wypowiedzi, zarówno dyskursywnych, jak wizualnych, technik i sposobów obrazowania (eksperymenty wizualne i przestrzenne, twórczość bezprzedmiotowa, techniki mieszane - collage, fotomontaż itp.). Ze względu na stosunek do przeszłości w awangardzie można wyróżnić tendencje artystyczne, które tworzą nowe wartości przez burzenie i eliminację tradycji (dadaizm) oraz przeciwne, czyli takie, które wykorzystują doświadczenia historii sztuki (konstruktywizm). Jeszcze inną oś opozycji wyznacza stosunek do dzieła sztuki, jako nośnika utopii społecznej i sposobu jej urzeczywistnienia. Po jednej stronie znajduje się produktywizm, a więc koncepcja znosząca istnienie rzeczy - dzieła na korzyść bezpośredniego udziału artysty w życiu społecznym, jako tzw. organizatora produkcji, po drugiej - doktryny architektoniczne, dostrzegające w dziele-obrazie projekt propozycji przyszłej architektury, której urzeczywistnienie ma określić nowe zasady funkcjonowania społeczeństwa. W każdym jednak przypadku awangarda opowiadała się za koncepcją kształtowania rzeczywistości przez sztukę, nie zaś za odwzorcowaniem otaczającego świata. Awangarda wywarła wielki wpływ na rozwój kultury artystycznej. Zdecydowanie poszerzono granice wypowiedzi artystycznej przez odrzucenie więzów technicznych, technologicznych, stylistycznych i intelektualnych, krępujących artystę. W równie radykalny sposób formułowano przesłanki określające odpowiedzialność artysty i jego uczestnictwo w życiu społecznym. Awangarda wyznaczyła także kierunki rozwoju późniejszych formacji artystycznych, określanych - bardzo szeroko - jako neoawangarda (od przełom lat 20. i 30. do lat 70. XX w.), obejmująca takie zjawiska artystyczne, jak: neokonstruktywizm i sztuka konkretna, szeroko rozumiany neodadaizm, poszczególne formacje i odmiany sztuki nieprzedstawiającej (art informel, action painting, sztuka materii), aranżacje przestrzeni (environment) i wydarzeń (happening), sztukę biedną (arte povera), sztukę ziemi, sztukę ciała, minimal art, sztukę konceptualną. Przejście awangardy w fazę neoawangardy było wynikiem zarówno immanentnych procesów artystycznych, jak też zmiany historii kontekstu, polegającej - najogólniej - na wygasaniu nastrojów rewolucyjnych i pojawieniu się silnych tendencji reakcyjnych, zwłaszcza w głównych ośrodkach funkcjonowania awangardy, to jest w Niemczech i w Związku Radzieckim. Powodowało to nie tylko modyfikację topograficznego układu awangardowej kultury (zachodniej Europy i Stanów Zjednoczonych), lecz także eliminację z programów artystycznych utopii społecznej oraz koncentrację wypowiedzi twóczych na autonomii sztuki, akcie kreacji, eksperymencie itp. Najnowsze tendencje artystyczne, wyłaniające się z neoawangardowej tradycji, a więc sztuka lat 70. i 80., określane są mianem postawangardy. Termin ten - w przybliżeniu - oznacza twórczość rozluźniającą dyscyplinę dzieła, odrzucającą rygor i doktrynalność na rzecz większej swobody i indywidualizacji, wręcz personalizacji sztuki. Postawangarda łączona jest często z szerszym zjawiskiem współczesnej kultury z postmodernizmem. (franc. avant-smde) Piotr Pstrowski