słownik - Ł

łezki - gutty, element dekor. w porządku doryckim, w kształcie cylindrycznie lub stożkowato stylizowanych kropel; występuje u spodu listew (zw. reguła) pod każdym tryglifem oraz u spodu prostokątnych płytek (mutulae) na spodniej powierzchni gzymsu na osi tryglifów (w trzech rzędach po sześć ł.) i metop (w trzech rzędach po sześć lub trzy łezki).

łuk triumfalny - monumentalna budowla w kształcie bramy z otworem przelotowym zamkniętym łukowato, wznoszona dla uczczenia wybitnej osoby lub wydarzenia, opatrzona napisami dedykacyjnymi i przedstawieniami związanymi z przedmiotem czci. Typ ł.t. wykształcił się w staroż. Rzymie., zapewne z podbudowy pod posąg. Ł.t. składał się zazwyczaj z jednego lub trzech spiętych zwornikami arkadowych otworów przelotowych o półkolistym sklepieniu kolebkowym; arkady ujmowane były w pilastry, półkolumny lub kolumny, ponad którymi wznosiło się belkowanie, a nad nim wysoka, pełna attyka z inskrypcją dedykacyjną lub rzeźbami; fasady, niekiedy także sklepienie, zdobione byty reliefami; całość wieńczył często pomnik triumfatora. Ł.t. stosowano też w architekturze nowoż. dla upamiętnienia zwycięstw, uroczystych wjazdów itp.; motyw ł.t. wywarł wpływ na ukształtowanie elewacji budowli, ołtarzy, nagrobków. Budowle drewn. tego typu, charakterystyczne zwł. dla baroku, zw. są zwykle bramami triumfalnymi.

łuk - łęk, element arch., konstrukcyjny lub dekor., zwykle zakrzywiony i podparty. Ł. dekoracyjne, stosowane na licu murów, wykonywano najczęściej w stiuku i tynku; występują nierzadko przy niewidocznym ł. konstrukcyjnym (np. nałożone na jego czoło lub podłucze), naśladując jego kształt i podkreślając rolę tektoniczną (np. archiwolty, ł. naśladujące konstrukcyjne pasy podsklepienne lub ł. tarczowe). Ł. konstrukcyjne służą gł. do przekrywania otworów, wzmacniania ścian (ł. odciążające), stosowane są też w sklepieniach; ich zadaniem jest przeniesienie na boki ciężaru własnego i dźwiganego. Wykonywane są z klińców kam. lub ceglanych, opierają się na murach, filarach lub słupach (zw. oporowymi). Ł. płaskimi nazywa się także elementy przesklepiające płaskie, o ile tylko złożone są z klińców. Ł. wykonane w kamieniu, nie systemem klińcowym, lecz wycięte w jednej belce lub płycie kam., bądź w kilku poziomych warstwach kamienia, nazywają się ł. pozornymi. Ł. składa się z dwóch ramion rozdzielonych klińcem szczytowym, zw. zwornikiem; najniższe klińce ramion zw. są nasadowymi (nóżkami, stopkami); najwyższy kamień oporowego muru, filaru lub słupa, dźwigający kliniec nasadowy łuku (jeżeli wy- różnia się wielkością lub kształtem) nazywany jest impostem (nasadnikiem). Dolna płaszczyzna przekrojowa każdego ramienia, ukryta w głębi muru, nazywa się nasadą; powierzchnia obu stron bocznych ł. - czołem, górna - grzbietem, dolna - podłuczem, naroże między grzbietem a sąsiednią ścianą boczną - pachą. Szerokość ł. na wysokości nasad określa się jako rozpiętość ł.; odległość między rozpiętością a punktem szczytowym podłucza - strzałką. Ł. nad otworem może być wyodrębniony ze ściany znajdującej się nad nim, gdy spoiny ł. nie wiążą się ze spoinami warstw kamienia ściany, lub może być związany ze ścianą przez wprowadzenie klińców pięciobocznych, stanowiących przejście od ł. właściwego do warstw kamienia w ścianie. Ze względu na pełnione funkcje ł. dzieli się na: l) ł. w ścianach - ł. odciążający (ulgowy), otoczony ze wszystkich stron murem i niekiedy wysunięty nieco naprzód z jego lica, stosowany w ślepych ścianach w celu wzmocnienia ich niższych partii środk., lub umieszczany nad nadprożem, oraz ł. konstrukcyjny łączący bądź dwa słupy lub filary i stanowiący część składową arkady, bądź zamykający od góry otwór wejściowy lub okienny; 2) w sklepieniach: ł. jarzmowy (gurt), który wzmacnia sklepienie kolebkowe, dzieląc je poprzecznie na przęsła, lub na którym opierają się poszczególne przęsła sklepienia innego typu (np. krzyżowego); część podsklepienna ł. jarzmowego, jeśli jest spłaszczona, nosi nazwę pasa sklepieniowego też nazywanego gurtem; (np. sklepienie kolebkowe na pasach); ł. czołowy, tzn. przedni, wyodrębniony ł. sklepienia kolebkowego; ł. żebrowy, ł. podsklepienny profilowany w sklepieniu krzyżowo-żebrowym i jego pochodnych; ł. odporowy (przyporowy), mający za zadanie przerzucenie ponad nawami bocznymi świątyń got. ciężaru sklepień nawy gł. na zewn. przypory lub filary przyporowe (przyporowy system); ł. przyścienny, tzn. występujący na tle ściany, np. w ślepych arkadach, oraz jego odmiany - ł. tarczowy, sklepienny i ł. tęczowy - między nawą gł. a prezbiterium (tęcza). Ze względu na wysokość strzałki ł. dzieli się na: l. podwyższone (o strzałce większej niż połowa rozpiętości), ł. obniżone (o strzałce mniejszej niż polowa rozpiętości). Ł. o strzałce równej połowie rozpiętości zw. są pełnymi, ł. po bokach przedłużone odcinkami prostej - nadwieszonymi; ł. o nasadach leżących na różnej wysokości - wspiętymi (wzniesionymi); ł. o obciętych środk. odcinkach linii - przerwanymi; ł. rozpięte w dół - odwróconymi. Zależnie od kształtu dzieli się ł. na: ł. będące odcinkiem obwodu jednego koła (pełny, odcinkowy i podkowiasty); ł. złożone z odcinków dwóch i więcej kół, czasem także z odcinków prostej (ostry, ostry podkowiasty, czteroodcinkowy, Tudora, koszowy, dwulistny, dwuramienny, trójlistny, trójlistny krzyżowy, czterolistny, pięciolistny, wielolistny, wachlarzowy, wklęsło-wypukły ostry, wklęsło-wypukły z uskokiem, dzwonowaty, w ośli grzbiet, kokosznikowy, cebulasty, kotarowy); ł. krzywe, nie będące odcinkami obwodu kół (eliptyczny i paraboliczny); ł. złożone przeważnie lub wyłącznie z odcinków linii prostej (spłaszczony, dwuspadowy, schodkowy). Spośród wymienionych ł. podwyższone są zawsze: podkowiasty, ostry podkowiasty i trójlistny krzyżowy, obniżonymi - odcinkowy, koszowy i spłaszczony; strzałkę równą połowie rozpiętości mają: ł. pełny i na jego kształcie oparty ł. wachlarzowy; inne ł. mogą występować na ogół jako podwyższone, obniżone lub o strzałce równej połowie rozpiętości. Ł. są jednym z ważniejszych elementów arch.; ich funkcja, odmiany, typy i formy miały wyjątkowe znaczenie dla ukształtowania oblicza architektury poszczególnych epok i kręgów, od starożytności poczynając.