słownik - S

skarpa: l) w sztuce fortyfikacyjnej mur obronny osłonięty od zewnątrz albo od wewnątrz nasypem ziemnym, wałem. S. nie oddzielona umacniała nasyp ziemny na całej jego wysokości, oddzielona - wysunięta była przed nasyp.
sklepienie - konstrukcja budowl. wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku. Technikę przesklepiania stosowano już na szeroką skalę w staroż. Rzymie. Prototypem s. konstrukcyjnego było s. pozorne, zazwyczaj w formie podwyższonej kopuły wykonanej z poziomych warstw kamienia lub cegły, nadwieszanych stopniowo do wnętrza budowli. Zasadą s. konstrukcyjnych jest wywołanie wewn. naprężeń ściskających, utrzymujących całe sklepienie, którego obciążenia przenoszone są na podpory. S. kamienne konstruowane są z klińców. Poszczególne elementy noszą nazwy: podniebienie - dolna powierzchnia sklepienia (Aa1, BB1), grzbiet, górna powierzchnia sklepienia (Dd1, FF1), wezgłowie, płaszczyzna oparcia sklepienia o podporę (Dd1, A1A, BB1, F1F], f]f), czoło, płaszczyzna pionowa s. ograniczona grzbietem i podniebieniem oraz wezgłowiami s. (ADECBF), oś s., prosta przechodząca przez środek linii łączącej krawędzie wewn. wezgłowia (001), krawędź wewn. wezgłowia (AA1), linia przecięcia s. z płaszczyzną wezgłowia (Dd1, Aa1, Bb1, FF1), szczyt s., linia prosta łącząca najwyższe punkty podniebienia (CC1), krawędź podniebienia (ACB i A1C1B1]), linia przecięcia podniebienia z czołem sklepienia, krawędź grzbietowa (DEF i D1E1F1), linia przecięcia grzbietu s. z czołem s., rozpiętość w świetle (AB, A1B1]), odległość między krawędziami wewn. wezgłowia liczona w rzucie poziomym, strzałka s. (OC), odległość między osią a szczytem s., grubość s., odległość między podniebieniem a grzbietem s. (CE i C1F1], może być zmienna), pacha, przestrzeń między grzbietem s. a ścianą stanowiącą jego podporę. Długie s. dzielone są i wzmacniane za pomocą Łuków jarzmowych (gurtów). Pola s. wydzielone gurtami, żebrami lub filarami nazywa się przęsłami. Ze względu na boczne parcie ciężaru s. na podpory, ściany zewn. lub filary wzmacniane są przyporami, czyli murami odciążającymi, dostawianymi po przeciwnej stronie niż spływające s.; w budowlach bazylikowych dodatkowym wzmocnieniem są łuki przyporowe nad nawami bocznymi (przyporowy system). Wśród częściej stosowanych s. rozróżniamy: s. kolebkowe pełne (walcowe, kolebka) o formie leżącej połowy walca, której przekrój prostopadły do osi stanowi pełne półkole; rzadziej stosowane są kolebki o przekroju eliptycznym, koszowym lub ostrołukowym. Przecinając s. kolebkowe dwiema przekątnymi płaszczyznami pionowymi otrzymujemy części składowe wielu poszechnie stosowanych odmian s.: koleby (wycinki ograniczone krawędzią wewn. wezgłowia i dwoma odcinkami przekątnych), kozuby (wycinki ograniczone czołem s. i dwoma odcinkami przekątnych); s. beczkowe, odmiana kolebkowego z podniesioną linią szczytową podniebienia tworzącą odcinek łuku; s. stożkowe, odmiana kolebkowego, którego łuki przyścienne prostopadle do osi s. mają różne promienie; s. kolebkowe na pasach, długie s. kolebkowe podzielone pasami sklepiennymi na przęsła; s. kolebkowe z lunetami, długie s. kolebkowe z wciętymi po bokach odcinkami mniejszych kolebek (kozuby) o strzałce mniejszej od strzałki samego s.; s. kolebkowo-krzyżowe, długie s. kolebkowe przecięte poprzecznie odcinkami kolebek (kozuby) o strzałce równej strzałce samego s.; s. klasztorne, złożone z czterech równych wycinków (koleby) dwu przecinających się s. kolebkowych; ciężar tego s. przenoszony jest na całą powierzchnię wezgłowia (na ściany); s. nieckowe, utworzone z s. kolebkowego na wydłużonym prostokącie przez zastąpienie łuków czołowych kolebami s. klasztornego; s. zwierciadlane, utworzone ze s. nieckowego przez odcięcie jego górnej części płaszczyzną poziomą, która tworzy tzw. zwierciadło s., wykorzystywane zazwyczaj do celów dekor. (np. freski, dekoracja stiukowa); s. krzyżowe, złożone z czterech wycinków (kozuby) dwu przecinających się s. kolebkowych; ciężar tego s. przenoszony jest na punkty jego spływu na liniach przecięcia się kolebek, na naroża pomieszczenia lub filary; s. krzyżowo-żebrowe - charakterystyczne dla architektury got. - odmiana krzyżowego wzmocnionego na liniach przecinania się kolebek żebrami z ciosów kam. lub profilowanej cegły, spływającymi na narożniki pomieszczenia, służki lub wsporniki; pola między żebrami nazywane są wysklepkami; gotyckie s. krzyżowo- żebrowe mają zazwyczaj podwyższoną strzałkę w szczycie sklepienia; s. gwiaździste odmiana s. krzyżowo-żebrowego lub żaglastego o dekor. rysunku w kształcie gwiazdy utworzonej z żeber dzielących pola między żebrami przekątnymi; póżnogot. s. gwiaździste mają często tzw. żebro wiodące, przebiegające szczytem s. przez całą długość przykrytego pomieszczenia; s. trójdzielne, zw. przeskokowym lub piastowskim, s. żebrowe o trzech punktach oparcia; s. palmowe, odmiana s. gwiaździstego opartego pośrodku na filarze, na który promienisto spływają żebra s.; s. sieciowe, s. kolebkowe z lunetami o dekor. rysunku utworzonym przez ukośnie przecinające się żebra równoległe, proste lub krzywolinijne; s. żaglaste (pruskie, kapa czeska), utworzone z płaskiej czaszy przez obcięcie jej czterema płaszczyznami pionowymi; s. żagielkowe (czeskie), utworzone z hemisferycznej bani przez obcięcie czterema płaszczyznami pionowymi; s. kryształowe, odmiana s. żaglastego z wciętymi wiązkami ostrosłupów. Specjalną formą s. jest kopuła. W budownictwie współcz. stosowane są s. żelbetowe o skomplikowanych powierzchniach sferycznych, oparte na wyliczeniach mat. W budynkach rekonstruowanych stosowane są czasem fałszywe s. z pokrytej zaprawą siatki metal, na prętach stalowych podwieszonych do ogniotrwałego stropu płaskiego. Sztuka konstrukcji s. rozwinęła się w starcz. Rzymie; w Bizancjum powstały s. kuliste, zwł. kopuły; w okresie rom. stosowano gł. s. kolebkowe na gurtach i krzyżowe; w gotyku zastosowano ostrołukowe s. krzyżowo-żebrowe; w architekturze póżnogot. przeważały dekor. odmiany s. (gwiaździste, krysztalowe); od renesansu przeważały s. kolebkowe z lunetami, klasztorne i zwierciadlane oraz kopuły, w baroku również s. żaglaste; od czasów klasycyzmu s. występowały sporadycznie (gł. w budowlach sakralnych) wypierane przez stropy.

sklepienny pas - gurt, płaski, konstrukcyjny łuk podsklepienny z cegły lub kamienia, wsparty na dwóch podporach, wzmacniający i podtrzymujący sklepienie. Występuje między przęsłami w sklepieniach kolebkowych, krzyżowych i krzyżowo-żebrowych. W architekturze nowoż. pasy sklepienne, wyrobione w gipsie lub tynku, pokryte ornamentem reliefowym lub malowanym, pełnią niekiedy rolę wyłącznie dekoracyjną.

służki - w architekturze got. pionowe cienkie elementy kam. lub ceglane o przekroju wałka lub półwalka, zespolone na ogól z wolno stojącym filarem wiązkowym lub filarem przyściennym; przenoszą na niego za pośrednictwem żeber ciężar sklepienia krzyżowo-żebrowego; czasem zanikające w pow. ściany.