słownik - P
pałac - reprezentacyjna budowla mieszkalna
pozbawiona cech obronnych; od XIX w. także określenie bardziej okazałych gmachów urzędowych i użyteczności
publ. Budowle typu pałacowego znano od starożytności (Mezopotamia, Egipt, Kreta, Persja); w staroż.
Grecji pojawiły się w okresie hellenistycznym; okazałe budowle pałacowe wznoszono w staroż. Rzymie.
W średniowieczu architektura pałacowa rozwijała się
w Bizancjum i w krajach muzułm.; w Europie funkcje
budowli rezydencjonalnych pełniły zamki; w okresie
przedrom. i rom. wznoszono gł. p. król. i książęce, w
Polsce książęcy p; kam. nosił nazwę palatium. W
XV w. we Włoszech powstał typ p. miejskiego, który
przyjął się w całej Europie; była to budowla o prostej
bryle arch., zwykle trzykondygnacjowa, z wewn.
czworobocznym dziedzińcem (wł. cortile) krużgankowym, o elewacji boniowanej, podzielonej
gzymsem; stopniowo wzbogacano fasady podziałami pionowymi, m.in. wielkim porządkiem, dekor. obramieniami otworów,
różnicowano wysokość kondygnacji (piano nobile, mezzanino); poza miastami wznoszono p.
otoczone fortyfikacjami, tzw. palazzo in fortezza. Największy rozwój architektury pałacowej nastąpił w
okresie baroku; szczególnie popularny byt franc. typ
p. entre cour et jardin (pomiędzy dziedzińcem i ogrodem), odznaczający się ścisłą symetrią, wielką skalą,
składający się zazwyczaj z korpusu gł. - często ze
środk. ryzalitem - oraz z przylegających do niego pod
kątem prostym skrzydeł, między którymi znajdował
się dziedziniec reprezentacyjny, tzw. cour d'honneur;
w większych p. istniał też przeddziedziniec, tzw. avnt-cour, obudowany oficynami i budynkami gosp.; za
dziedzińcem i p. usytuowany był ogród; wnętrze p.
miało zwykle układ amfiladowy. W p. wiejskich stosowano często dodatkowe dziedzińce i boczne
pawilony. W miastach przeważały p. z korpusem gł. przylegającym do ulicy lub oddzielonym od niej małym
dziedzińcem; w Polsce charakterystyczne były p. z
alkierzami na narożach. W p. klasycyst. schemat bywał upraszczany.
(czes. palac, wł. palazzo, z lać. palatium)
panneau: l) element arch. rozczłonkowania i
ozdoba ściany albo boazerii, w drewn., stiukowym, rzadziej kam. obramieniu, w postaci kwadratowej lub
prostokątnej płyciny wypełnionej malowidłem lub
reliefem; 2) sam relief lub malowidło (często wykonane na płótnie albo drewnie) ujęte w takie obramienie.
Charakterystyczny element dekoracji wnętrz w okresie baroku i rokoka. P. naddrzwiowe nosi nazwę
supraporty.
(franc., od łac. pannus 'płachta')
panoplia - motyw dekor. w postaci wiązki krzyżujacych się elementów uzbrojenia, jak rozmaitego
rodzaju oręż, zbroje, a także sztandary, proporce, itp.,
wkomponowany najczęściej w określony kształt geom. (np. w prostokątną, kwadratową, rzadziej kolistą
płycinę); szczególnie charakterystyczne dla sztuki renesansu i baroku zwieńczenie panopliowe.
(gr. panoplia}
pilaster - płaski filar przyścienny, pełniący funkcje
podpory i dekor. rozczłonkowania ścian; występuje
także jako część obramienia otworów
okiennych, drzwiowych, bramnych itp.
P. składa się z głowicy, gładkiego lub
żłobkowanego trzonu, bazy i często.
również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem,
rzadziej z łukami
(arkady pilastrowe).
Czasem stosuje się
tzw. wiązkę p. -
zestawienie całych,
pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących
wrażenie nałożenia
na siebie kilku p. o
węższych trzonach.
(franc. pilastre, z wł. pilastro, od pilą 'filar')
pinakiel - fiala, charakterystyczny dla gotyku dekor.
element arch. w postaci wysmukłej kam. sterczyny;
zwykle o czworobocznym trzonie, z rytmicznymi szeregami żabek
wzdłuż krawędzi i
kwiatonem na szczycie.
Bardziej dekor. kształtowano na wzór tabernakulum i zdobiono
maswerkami. P. wieńczyły
przypory, naroża wieżyczek, wimpergi, portale,
szczyty itp. Stosowano je
także jako element zdobn.
w rzemiośle artyst., gł.
w wyrobach snycerskich i metalowych.
(franc. pinacle, z późnołac. pinnaculum 'skrzydełko')
plafon: l) duże pole dekor. obejmujące centr. część
sufitu lub podniebienia sklepień (zwierciadlanego,
spłaszczonego, kolebkowego, żagielkowego, kopuły
nie przebitej latarnią), stanowiące zamknięcie wnętrza od góry; 2) znajdujące się na tym miejscu
malowidło wykonane na tynku technikami malarstwa
ściennego, m.in. freskiem i al secco, jako malowidło
olejne na płótnie naprężonym na krosnach i założonym pod podniebieniem, rzadziej jako dekoracja
stiukowa; zwykle rozwiązywane jako kompozycja figur., może też mieć charakter czysto ornament.;
obramienie bywa wykonywane w materiale i technikach
innych niż pole dekor. (np. malowidło ujęte ramą ze
stiuku). P. znany był już w starożytności i sztuce wczesnochrześc.; terminu tego używa się przede
wszystkim do dekoracji wspomnianego typu od renesansowych poczynając. Najważniejszą odmianą był p.
iluzjonistyczny, w pałacach - o tematyce najczęściej alegor. lub mitol., w kościołach - rel.;
rozwinął się we Włoszech w 2 pól. XV w.; rozkwit malowanego p. przypadł na okres baroku i rokoka; wówczas
rozpowszechnił się w Europie, zwł. Środk. P. zdobiły
często budowle publ. także w XIX w.
(franc. plafond)
plinta - płaska, najczęściej kwadratowa
płyta umieszczana pod bazą kolumny oraz na abakusie
kapitelu doryckiego. W odniesieniu do architektury
nowoż. p. nazywa się także górną część głowicy
jońskiej, korynckiej i pochodnych.
(franc. plinthe, z późnołac. plinthus, z gr. plinthos 'cegła')
portal - ozdobne obramienie otworu wejściowego,
na które składają się elementy arch. i rzeźb. Po bokach
otwór ujmują glify o różnie ukształtowanych profilach,
filary, kolumny lub pilastry, dźwigające nadproże lub
łuk; p. bardziej rozbudowane mają zwieńczenie w formie odcinków belkowania, szczytów itp. Zależnie od
charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia
się p. kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp. W średniow. architekturze sakralnej wykształcił się odrębny
typ p. monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą
figur, i dekor., o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami,
zamkniętych górą rzędami archiwolt, również w uskokach,
ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonem (p. perspektywiczny); p. takie często
obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. p.
bliźniacze, potrójne). Dla okresu baroku charakterystyczne były p., których rozbudowane zwieńczenia
łączyły się z balkonem piętra (p. balkonowy).
(niem. Portal, wł. portale, od porta 'drzwi')
porządki architektoniczne - systemy konstrukcyjno-kompozycyjne, których elementy są powiązane
określonymi proporcjami - obliczanymi wg jednostki
zw. modułem - i odznaczają się jednolitą formą. Najbardziej charakterystycznym elementem każdego
p.a. jest kolumna, a zwł. głowica. Podstawowe
rodzaje p.a. wykształciły się w starożytności, w kręgu
kultury klas. W koń. VII w. p.n.e. ustaliły się w Grecji
zasady porządku doryckiego i jońskiego, będących
odpowiednikami stylów tej samej nazwy.
Porządek dorycki charakteryzują ciężkie proporcje, surowość i monumentalność; kolumny doryckie
wsparte bezpośrednio (bez bazy) na stylobacie mają żłobkowany trzon (18-20 ostro ściętych żłobków)
zwężający się ku górze, z lekkim wybrzuszeniem (entazis) na 1/2 lub 2/3 wysokości, oraz głowicę
złożoną z echinusa i abakusa; belkowanie doryckie składa
się z gładkiego architrawu, fryzu podzielonego na
tryglify i metopy, oraz z gzymsu (geison) zakończonego często rynną (simą) z rzygaczami i
antefiksami; pod każdym tryglifem, poniżej listwy (tenia)
oddzielającej architraw od fryzu, znajduje się tzw.
reguła z sześcioma łezkami (gutty), nad fryzem spłaszczona płytka (modylion) z trzema rzędami łezek,
podtrzymująca gzyms; obowiązująca w porządku doryckim tzw. zasada tryglifu, określająca rygorystycznie
sposób rozmieszczenia tryglifów na fryzie, trudna do
zastosowania w budowlach monumentalnych, spowodowała zaniechanie tego porządku w okresie
hellenistycznym.
Porządek joński cechuje lekkość, smukiość proporcji i duża ozdobność; kolumna jońska ma
profilowaną bazę, żłobkowany trzon (podzielony 24 żłobkami oddzielonymi listewkami) z nieznaczną entazis oraz
bogato zdobioną głowicę z motywem wolut (ślimacznic); belkowanie składa się z trójczłonowego
architrawu, ciągłego fryzu, wypełnionego dekoracją reliefową
i silnie wysuniętego gzymsu koronującego, pod którym
znajduje się rząd ząbków; poszczególne części belkowania są przedzielone kimationem z astragalem.
Odmianą porządku jońskiego jest koryncki,
różniący się dekoracją głowicy, mającej kształt kosza
okolonego dwoma rzędami liści akantu, na których
opierają się cztery woluty dźwigające abakus. W architekturze rzym. stosowano obok porządku
jońskiego i wariantu korynckiego, porządek toskański
- italską odmianę porządku doryckiego (kolumna z
bazą i gładkim trzonem), oraz stworzony w Rzymie
porządek kompozytowy - o głowicy łączącej
cechy porządku jońskiego (woluty) i kapitelu korynckiego (liście akantu). W kilkukondygnacjowych
budowlach rzym. występowało spiętrzenie porządków
(każda kondygnacja w innym porządku, zwykle w
kolejności: dorycki lub toskański, joński i koryncki).
W przyjętych z antyku od czasów odrodzenia p.a.,
zwł. w okresie baroku, nastąpiło rozluźnienie zasad
stosowania określonych proporcji i typów trzonów w
poszczególnych porządkach; szerokie rozpowszechnienie znalazły pilastry obok kolumn. P.a. występują
w tradycyjnych kierunkach architektury do dziś.
W architekturze nowoż. często bywał stosowany
wielki porządek (zw. też kolosalnym), w którym
kolumny lub pilastry ujmuję kilka kondygnacji elewacji; gdy p.a. ma zastosowanie w jednej
kondygnacji bywa zw. małym porządkiem.
prezbiterium - chór, przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od
nawy gł. lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą;
wyodrębniona także w bryle zewn. P. zamykąła zwykle ściana prostokątna, półkolista. (apsyda) lub
wieloboczna; rzut i bryłę p. wzbogacały (gł. w architekturze średniow.) apsydiole, obejście, wieniec
kaplic. W średniowieczu p. było z reguły orientowane
(skierowane na wsch.); w niektórych kościołach (zwł.
w rom. tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wsch. i zach. W p. znajduje się
sanktuarium z ołtarzem gł., stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.
(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium)
przęsło: l) we wnętrzu budowli przestrzeń
między parą podpór dźwigających odrębna konstrukcyjnie część sklepienia; 2) wyodrębniona rytmicznie
powtarzanymi elementami podziału pionowego
część płaszczyzny elewacji (p. ścienne); 3) p. sklepienne.
przypora - skarpa,
pionowy element konstrukcyjny w formie
prostego lub uskokowego (p. dwu-, trójskokowa) filara
przysciennego o ściętej pochyło górnej_części; P. wzmacnia ściany budynku lub
wolno stojącego muru oraz przenosi część ciężaru sklepień na fundament; postawowy element konstrukcji
filarowo-skarpowej.
przyporowy system - system konstrukcyjny charakterystyczny dla sakralnej architektury got.,
umożliwiający przesklepianie dużych przestrzeni na znacznej
wysokości; w s.p. ciężar sklepienia krzyżowo-żebrowego nawy gł. jest przenoszony częściowo za
pośrednictwem służek na filary międzynawowe., częściowo
- dzięki zastosowaniu łuków przyporowych
(odporowych lub oporowych), przewieszonych ponad
dachami naw bocznych lub ukrytych w poddaszach
- na zewnątrz przypory (skarpy); uproszczoną
odmianą s.p. jest konstrukcja filarowo-skarpowa, w której mury nawy gł. są opięte skarpami
przebijającymi dachy naw bocznych i łączącymi się z
filarami; kostrukcja filarowo-skarpowa była charakterystyczna
dla kościołów krakowskich XIV w.