słownik - K

kanefora - dziewczęta i kobiety (niekiedy mężczyźni - wówczas kanephoros) niosące na głowie, czasem na ramionach, kosze z ofiarami i świętymi przedmiotami w procesjach kultowych; popularny temat w gr. i rzym. plastyce. (gr. od kaneon 'kosz')

kariatyda - posąg kobiecy stanowiący podporę arch., dźwigający na głowie element arch. (belkowanie, balkon itp.). W starożytności stosowane gł. w porządku jońskim. Odmianą k. jest kanefora.
kartusz - ozdobne obramienie tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej, płaskorzeźby, malowidła itp., często podtrzymywane lub flankowano przez putta, anioły, zwierzęta, ptaki itp. Jeden z najpopularniejszych motywów dekor. w sztuce eur. XV-X1X w. Początkowo owalny lub sercowaty, w 2 pot. XVI w. przybrał kształt bardziej zbliżony do prostokąta i charakterystyczną dekorację manierystycznego ornamentu okuciowego i zwijanego. Wykonywany w różnych materiałach (kamień, drewno, metal, stiuk) i w różnych technikach; szeroko stosowany w dekoracji arch., w rzeźbie nagrobnej, epitafiach, sprzętach kość., na meblach, wyrobach złotniczych, ceram., szklanych, w malarstwie, na medalach, monetach itp. (franc. cartouche)

kokosznik: l) w architekturze rus. dekor. szczyt o wykroju łuku koszowego, cebulastego, czasem półkolistego, zwykle bogato profilowany; stosowany w budownictwie cerkiewnym drewn. i kam., gł. XVI-XVII w.; umieszczany szeregowo w kilku rzędach, zwykle u nasady hełmów iglicowych wież i bębnów kopuł; 2) wysoki czepiec rozpowszechniony w ros. kobiecym ubiorze nar. od XVI w. i w ubiorach ludowych. (ros.)

kolumna : l) pionowa podpora arch. o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekor.; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych; wykonywana z kamienia (o trzonie monolitycznym lub złożonym z bębnów łączonych czopami), z cegły lub drewna (niekiedy pokrytych zaprawą), a od XIX w. z żeliwa. Dwie k. ustawione blisko siebie zw. są parzystymi (bliźnimi), kilka stykających się ze sobą - wiązką k., a kilka stojących rzędem kolumnadą ; k. ustawione bezpośrednio na tle ściany - przyściennymi, wtopione w lico ściany, zależnie od ich zagłębienia - ćwierćkolumnami (na narożach), półkolumnami lub trzy czwarte kolumnami. Trzon k. może być gładki lub zdobiony płaskorzeźbą; najczęstszym sposobem zdobienia jest żłobkowanie (żłobki). K. jest jednym z elementów najpowszechniej stosowanych w architekturze wszystkich czasów; jej proporcje, kształt i dekoracja plast. zmieniały się w różnych epokach i stylach. W staroż. Egipcie występowało kilka typów k. (protodorycka, lotosowa, papirusowa, palmowa) o trzonach pokrytych rytami i malowidłami. K. pers. były lżejsze i bogatsze ornamentalnie (np. o głowicach z klęczącymi bykami). Dla sztuki minojskiej charakterystyczna była k. drewn. o trzonie rozszerzającym się ku górze. W staroż. Grecji wypracowane zostały dwa zasadnicze porządki arch.: dorycki i joński, które wykształciły typy k. o proporcjach ściśle określonych modułem; w IV w. p.n.e. pojawiła się głowica koryncka na trzonie k. jońskiej, która znalazła największe zastosowanie w architekturze rzym., nie prowadząc do zmian w proporcjach decydujących o wyróżnieniu odrębnego porządku arch. Wśród k. związanych ze wspomnianymi źródłami ant. rozróżniamy: l) dorycką, dość przysadzistą (stosunek średnicy do wysokości od l : 6,5 do l : 4,06), bez bazy, o trzonie ze żłobkami stykającymi się ostrymi krawędziami, głowicą złożoną z echinusa i abakusa; 2) jońską, smuklejszą (proporcje l : 10 do l : 8,33) z bazą o trzonie żłobkowanym, ze spłaszczonymi krawędziami, z głowicą wolutową; 3) koryncka, najsmuklejszą (l : 10,7 do l : 8,8), podobną do jońskiej, o głowicy z kielichem liści akantu; w klas. k. (gł. doryckich) stosowano entazis. W staroż. Rzymie powstały dwa nowe typy: k. toskańska i k. z bardzo zróżnicowanymi kapitelami kompozytowymi i figuralnymi. W architekturze bizant. k. nie miały entazis i ścisłych proporcji; trzony zdobiono ornamentem geom., głowice najczęściej miały kształt kostkowy lub ściętego ostrosłupa, często z impostem. K. romańskie cechowało bogate dekor. opracowanie trzonu (płaskorzeźbione, polichromowane, mozaikowe, ornamenty geom., rośl., figur.); bazy często zdobiono żabkami; dla sztuki rom. i got. charakterystyczne były k. stosowane w ujęciach portali i małe kolumienki w biforach i triforiach. Architektura got. stosowała gł. filary; charakterystyczne dla niej były małe, smukłe kolumienki (służki), ułożone w tzw. wiązki wokół filaru (tzw. filar wiązkowy). Renesans obok k. klas. wprowadził k. o trzonach bogato rzeźb.; w manieryzmie wykształciła się tzw. k. kandelabrowa, której trzon składał się z kilku części o różnych średnicach, ozdobionych ornamentem okuciowym. Często stosowano także tzw. k. w okowach (o trzonach opasanych poziomymi, rytmicznie ułożonymi pasami w formie okowów, często pokrytych boniowaniem lub rustykowaniem). Dla baroku charakterystyczne były k. o trzonach spiralnych, boniowanych. W okresie klasycyzmu występuje; powszechnie porządki ant. K. o pomniejszonych rozmiarach były częstym motywem dekor. w rzemiośle artyst.; 2) ornat. (łac. columna}

kolumnada - jeden lub kilka rzędów kolumn połączonych ze sobą belkowaniem lub łukami arkadowymi; może pełnić funkcje konstrukcyjną lub dekor.: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolno stojącą; w pierwszym zakresie k. występuje np. jako wieńce kolumn (pteren, peristaza) otaczające budowle ant. i renes. lub jako części elewacji pałacowych (zwł. w baroku i klasycyzmie). Nazwę k. stosuje się także do niektórych bardziej rozbudowanych portyków. Jako budowla wolno stojąca, najczęściej o charakterze dekor., k. jest typowa dla barok, i klasycyst. placów i ogrodów (pergola).

konsola: l) element arch., wspornik kam. lub drewn., zwykle w kształcie woluty lub esownicy, służący do podtrzymywania gzymsu balkonu, zwieńczeń okiennych i drzwiowych; 2) kolumienka lub podstawa ozdobna do umieszczenia rzeźb figur., popiersi, wazonów, zegarów na tle ścian lub w niszach; 3) dekor. stół przyścienny umieszczany przeważnie między oknami pod dużym lustrem, często przymocowany do ściany, miał kształt półkulistego stolika wspartego na jednej lub dwóch nogach, lub był prostokątnym stołem o czterech nogach; przykrywany płytą drewn. lub marmurową; służył zwykle jako podstawa wazonu, zegara, rzeźby itp.; przeważnie bogato rzeźbiony i złocony; wszedł w użycie we Francji w koń. XVII w., rozpowszechnił się w Europie w XVIII w. (franc. console 'wspornik')

kontrapost - zasada kompozycji polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i na zrównoważeniu tej postawy lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę odwrotną; ta przeciwwaga i kontrastowanie ruchu wzbogaca kompozycję, pozbawiając ją frontalności i uwypuklając rysunek mięśni; zasadę k. stosowano już w staroż. reliefach egip., przyjęła się ona w pełni w klas. rzeźbie gr. w V w. p.n.e. (Polikleta Doryforos), by odżyć ponownie w rzeźbie got. (szczególnie późnej), a także nowoż. (barokowej).

kopuła - sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centr. (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewn. część budowli, zawierająca takie sklepienie (k. zewnętrzna). Zasadniczą częścią k. jako sklepienia jest czasza (kalota), która w przekroju może dawać łuk półkolisty, koszowy, ostrołukowy, cebulasty, eliptyczny itp.; k. o kształcie półkuli zw. jest banią; k. o wysokości mniejszej od połowy rozpiętości - k. spłaszczoną,o wysokości większej - k. podwyższoną; sklepienie ukształtowane jako czasza nazywa się konchą lub półkopułą (przecięcie bani). K. wykonuje się z klińców kam. lub ceglanych, rzadziej z drewna (wtedy najczęściej nie pełni funkcji konstrukcyjnej i zwie się k. pozorną), obecnie z żelbetonu i stali. K. osadza się bezpośrednio na koronie murów lub na bębnie. Wnętrze k. oświetlane jest przez okna latarni (3), przez okna przebite w sklepieniu k. lub bębnie, czasem przez zamieszczony u szczytu otwór zw. oculusem. Przy k. budowanych nad pomieszczeniami kwadratowymi stosuje się trompy lub żagielki. K. o dużej wysokości składają się zwykle z dwu czasz: zewn. i wewn. (tzw. k. podwójne). K. zewnętrzna może powtarzać kształt czaszy lub nie, np. przez wprowadzenie pozornego bębna krytego stożkowym lub ostrołukowym dachem. Podniebienie k. zdobione jest często kasetonami, pasami sklepiennymi, żebrami, dekoracją mal. lub rzeźb. Małe k., zazwyczaj o kształcie cebuastym, nazywane bywają hełmami. Konstrukcja k. znana jest od starożytności. Najstarsze (zw. też pozornymi) budowane były z pierścieni kam. o zmniejszających się ku górze średnicach (kultura egejska i etruska); k. budowana z klińców doszła do pełnego znaczenia w staroż. Rzymie, stąd przejęta była i rozwijana w kręgu bizant., ruskim i islamu. W średniowieczu k. należała do rzadkości. Od renesansu stosowana b. szeroko w architekturze sakralnej i pałacowej; popularna w dobie klasycyzmu. Współczeście stosowana do przykrywania sal widowiskowych, hal sportowych i pawilonów wystawowych o dużych powierzchnieach. (daw. kupuła, z łac. cupula)

korpus - zasadnicza, centr. część wyodrębniona w bryle budynku; w architekturze kość. terminem tym określa się samą część nawową (k. nawowy), bez przybudówek, jak kruchty, zakrystie i składy; w architekturze pałacowej termin k., z dodatkiem "główny", określa zazwyczaj centr. część pałacu, zawierającą przeważnie sale reprezentacyjne lub cały pałac gł. w odróżnieniu od oficyn i pawilonów. (łać. corpus 'ciało'}


kratownica - konstrukcja kratowa, w budownictwie konstrukcja sztywna mająca postać kraty, utworzonej z elementów drewn., żelbetowych lub stalowych prętów. Elementy wzdłużne k. nazywa się pasami górnymi i dolnymi, pionowe - słupkami, skośne - tężnikami, krzyżulcami lub zastrzałami; w budownictwie drewn. elementy te wykonywane są z desek (w daw. ciesielstwie z belek powiązanych łączeniami ciesielskimi), zwykle w kilku warstwach, połączonych gwoździami, śrubami i in. Współcz. k. stalowe i żelbetowe (najczęściej z prefabrykatów) stosowane są do mostów, masztów radiowotelewizyjnych, dźwignic itp.

kroksztyn, wystające przed lico muru zakończenie belki stropowej lub podobny kształtem, arch. element podtrzymujący drewn., kam. lub żelazny, osadzony w ścianie i wysunięty silnie przed jej lico. K., znane od starożytności, wspierały balkony, galerie, wykusze, gzymsy, zwieńczenia itp.; w małej skali stosowane także w rzeźbie arch. i wyrobach rzemiosła artyst., zwł. meblach. K. mają kształt od prostego zakończenia belki do form bardzo ozdobnych (profilowanych, wolutowych itp.). (niem. Kragstein)

krużganek, ciąg komunikacyjny, biegnący wzdłuż zewn. ścian budynku, najczęściej od strony dziedzińca, z jednej lub kilku stron, w jednej lub kilku kondygnacjach, otwarty arkadami filarowymi lub kolumnowymi, przykryty stropem lub sklepieniem, najczęściej krzyżowym. W średniowieczu k. były ważną częścią składową klasztoru, otaczając w kondygnacji parterowej wirydarz. Got. k. klasztorne miały arkady ostrołukowe, często zdobione maswerkami. W renesansie k. wprowadzono do architektury pałacowej (wewn. dziedzińce o kilkukondygnacjowych k.); często stosowano spiętrzenie porządków - w kondygnacji parterowej arkady filarowe lub kolumnowe w porządku toskańskim, w górnych kondygnacjach - jońskim i korynckim. W okresie baroku rozpowszechniły się w architekturze inne systemy ciągów komunikacyjnych (korytarz, galeria);