słownik - G

galeria: l) podłużne pomieszczenie w formie empory, ganku, loggii lub przejścia, biegnące wzdłuż ścian w górnych kondygnacjach budynku, wewnątrz lub zewnątrz, bądź łączące ze sobą dwie części jednej budowli albo dwie osobne budowle na parterze lub w wyższej kondygnacji; także najwyższy balkon w teatrze. W architekturze pałacowej, zwł. barok., długa sala o charakterze recepcyjnym i reprezentacyjnym, oświetlona z jednej strony rzędem dużych okien, łącząca dwie grupy pomieszczeń lub dwie części budowli; ze względu na dobre oświetlenie służyła dla wystawiania kolekcji obrazów i rzeźb. W architekturze miejskiej XIX i XX w. pasaż, kryte szkłem pomieszczenie o przeznaczeniu handl. łączące zwykle dwie ulice; 2) większa kolekcja dzieł sztuki (zwł. malarstwa i rzeźby), początkowo prywatna, od XIX w. publ., istniejąca jako samodzielna instytucja lub stanowiąca osobny dział w większych muzeach; współcześnie nazwą g. obejmuje się również pomieszczenia wystawowe połączone ze sprzedażą dzieł sztuki. (franc. galerie, może od tac. galerus 'rodzaj nakrycia głowy')

geison - w architekturze klas. gzyms, wieńczący ponad fryzem belkowanie. W budowlach stylu doryckiego g. ozdobiony był płytkami z łezkami i zakończony profilowaną listwą, w budowlach stylu jońskiego - niższy, podparty ornamentem kimationu, u góry profilowany, nieraz ozdobiony ząbkowaniem; tło g. było często malowane na czerwono.

głowica: l) kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plast. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom. W staroż. Ęgipcie stosowano g. papirusową, palmową i lotosową; te ostatnie w odmianach: kielichowej i pąkowej oraz hatorycką. W staroż. Mezopotamii przeważały g. geom., w Persji - o formach zoomorf. Staroż. sztuka gr. stosowała odmienny dla każdego porządku arch. typ: dorycki, joński, koryncki; w sztuce rzym. występowały także typy - toskański i kompozytowy oraz liczne odmiany g. figur. Sztuka wczesnochrzęsc. wprowadziła typ teodozjański (ok. pół. V w.) z rzędem pojedynczych liści akantu o pięciu płatkach między wolutami. Zasadniczej zmianie uległa g. w sztuce bizant. wskutek wprowadzenia impostu (nasadnika), dzięki czemu powstała g. nasadnikowa, a po połączeniu obu członów g. trapezoidalna i koszykowa. W sztuce islamu pojawiła się dekor. forma g. stalaktytowej. Architektura rom. stosowała g. od wczesnych, geom. kostkowych, do późnych, bogatych, blokowo-kielichowych i kielichowych; g. kostkowa powstała w wyniku przenikania kuli i sześcianu, czyli przejścia od okrągłego trzonu kolumny do kwadratowej podstawy arkady; g. blokowo-kielichowa stanowi formę przejściową od g. kostkowej do kielichowej (najbardziej charakterystycznej dla gotyku). W zależności od użytych motywów dekor. rozróżnia się g. geometryczne (np. g. plecionkowa), roslinne (z przewagą motywów akantu) i figuralna (postacie zwierzęce i ludzkie); g. figur, komponowane w sceny układane w cykle ikonograf. były szczególnie popularne w sztuce rom.; w sztuce got. przeważały g. rośl. - pączkowe, i najbardziej rozpowszechnione w wielu odmianach g. liściowe. W architekturze nowoż. powrócono do form klas., które mniej lub więcej swobodnie interpretowane stosuje się do dziś

grzebień: l) koronka, zwieńczenie, ścianki dachu. kalenicy lub części budowli, złożone zwykle ze sterczyn powtarzających się jednego, dwóch i więcej typów w układzie alternującym. Spełnia rolę dekor., przesłaniając częściowo dach; spotykane zwt. w budownictwie drewn. oraz w architekturze got. i renes.; 2) ornament geom., przypominający dwu- lub jednostronne grzebienie, symbol wiary i czystości, spotykany w modlitewnikach i daghestanach; 3) attyka; 4) gonty; 5) kask.

gwasz - guasz, nieprzezroczysta farba wodna z domieszką kredy lub bieli (od XIX w. biel ołowiowa lub cynkowa), nadającej g. właściwości kryjące; jako spoiwa używa się zazwyczaj gumy arab.; g. po wyschnięciu jaśnieje i daje efekt zbliżony do pasteli; za podłoże służy papier barwny lub biały, pergamin i kość słoniowa; biały g. stosowany jest często do wydobycia świateł lub (zmieszany z odpowiednimi akwarelami) do wprowadzenia poprawek autorskich w akwareli. Stosowany w Europie od średniowiecza (iluminacje), rozpowszechnił się w XVII i XVIII w. w malarstwie miniatur portretowych. (niem. Guasch, franc. gouache, wl. guazzo, z łac. aquatio 'nawodnienie')

gzyms - korona, krajnik, ucios, plata, arch. element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewn. lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. G. może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekor. G. dzieli się na zewn. i wewn.; g. zewn. dzielą się na: główne (koronujące, wieńczące) - zwieńczające ścianę budowli; cokołowe - wieńczące cokół budynku; międzypiętrowe (kordonowe, działowe)- dzielące płaszczyznę ściany; nadokienne, naddrzwiowe, podokienne - ochraniające lub dekorujące otwory okienne i drzwiowe. G. występowały w różnych formach od starożytności; najbardziej rozwiniętą uzyskały w sztuce gr.; średniowiecze wprowadziło formy proste g. o małych silnie podciętych uskokach; renesans przejął formy klas., a manieryzm i barok kształtował g. bardzo bogato, tworząc g. przerywane, wyłamywane (gierowane) itp. (niem. Gesims)