słownik - F

fasada - staropol. facjata, elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienna kompozycja arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty koloryst. użytych materiałów bud., mozaiki, sgraffita, dekoracja mal. itp.), zawierająca przeważnie gł. wejście; może być podporządkowana ogólnej kompozycji budynku i jako integralna część bryły odpowiadać jej wewn. podziałom lub odgrywać rolę niezależną, np. dostawiona do budowli centr. W architekturze miejskiej f. stanowi ważny czynnik kompozycji urbanist., jako dominujący akcent placów i zakończeń osi widokowych lub w układzie szeregowym, kształtując pierzeje placu i ulicy. Szczególnie bogate f. wykształciła architektura sakralna. F. z portykami kolumnowymi charakterystyczne są dla świątyń gr. i rzym. W architekturze kość. najbardziej charakterystyczne są dwa typy f.: bezwieżowa (o dwu kondygnacjach, z których górna, węższa, zwieńczona jest szczytem, odpowiadająca gł. typowi kościoła bazylikowego) i dwuwieżowa. W architekturze świeckiej szczególnie bogate f. wykształciła architektura pałacowa XVI-XVIII w. W kompozycji przestrzennej pałacu entre cour et jardin odgrywają ważną rolę dwie f.: główna od dziedzińca paradnego, początek osi kompozycyjnej, i tylna od ogrodu, parku. Niewłaściwe jest nazywanie f. frontonem.
filar - w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. F. jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień. Dla architektury got. charakterystyczny jest f. wiązkowy, stanowiący konstrukcyjne zespolenie ze służkami oraz f. przyporowy, domurowany do zewn. ścian naw bocznych lub apsydy, podpierający za pośrednictwem zewn. łuków przyporowych nawę gł., zakończony zwykle filarami. F. przylegający do ściany i związany z nią nazywa się przyściennym, częściowo zatopiony w ścianę - półfilarem. F. ściennym nazywa się odcinek ściany, zawarty między dwoma otworami. (późnołac. pilare, od łać. pilą 'słup')

fresk - al fresco, buon fresco: l) technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilku warstwami zaprawy (intonaco, arriciato), farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2) malowidło wykonane tą techniką; spoiwem staje się tu samo podłoże na skutek przemiany wapna gaszonego pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza w krystaliczny węglan wapnia, który wiąże cząsteczki farby; malowidło wykonuje się częściami, nakładając ostatnią warstwę zaprawy intonaco tylko na taką część powierzchni, jaką można zamalować w ciągu dnia (tzw. partia dzienna, dniówka, czyli giornata); w przeciwnym razie wyschnięta zaprawa nie wiąże się już z farbą i nie zamalowane partie tynku muszą być usuwane. Przeniesienia na ścianę projektu malowidła wykonanego na kartonie dokonywano rysując siatkę ułatwiającą powiększanie, lub przez wyciśnięcie konturu na ścianie, albo przeprószenie węglem drzewnym poprzez otworki zrobione w kartonie. F. jest techniką bardzo trudną, gdyż nie pozwala na dokonywanie poprawek i zmian, należy jednak do najtrwalszych rodzajów malarstwa ściennego. F. w XIV w. występuje prawie wyłącznie we Włoszech, stosowany i rozpowszechniony przez wielu artystów renesansu i baroku, został następnie prawie zupełnie zarzucony; znany w XVII-XIX w. jako technika mieszana z al secco. Jako f. niesłusznie określa się każde malowidło ścienne wykonane inną techniką. (z wł. (pittura a) fresco 'malowanie na świeżym tynku')

fronton - przyczółek, szczyt w architekturze klas. (Grecja, Rzym, renesans, klasycyzm) lub posługującej się formami klas.; jego pole wewn., gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem, nosi nazwę tympanonu. F. wykształcił się w architekturze gr., jako górna część fasady światyń ant., ograniczona krawędziami bocznymi dachu dwuspadowego i belkowaniem; tympanon wypełniony był zazwyczaj dekoracją rzeźb. F. trójkątny stosowany był w architekturze rzym., później renes., barok. i klasycyst. jako zwieńczenie fasad budowli sakralnych i świeckich. W architekturze barok, obok trójkątnego występuje f. półowalny, f. załamany w górnej części, f. przerwany, z którego pozostają tylko boczne części, a środek wypełnia często kompozycja rzeźb., kartusz itp., dla baroku charakterystyczne jest też wyłamywanie (gierowanie) f., tzn. wysuwanie w uskokach przed lico pola f. jego poszczególnych części. Małe f. oparte na kolumienkach, pilastrach lub kroksztynach, wieńczące otwory wejściowe, okienne, wnęki, nisze itp., charakterystyczne są dla architektury nowoż. F. z belkowaniem oparte na kolumnach występują też w ołtarzach, nagrobkach itp. Określanie fasady budynku terminem f. jest nieprawidłowe. (wł. frontone}

fryz: l) pozioma część belkowania w porządkach klas. zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornament. albo figur.; 2) poziomy pas dekor., stosowany w architekturze (f. płaskorzeźb., ceram., malowane) i w innych sztukach (malarstwo, grafika, rzemiosło artyst.). Dekoracja f. zmieniała się zależnie od epok stylowych; w romanizmie przeważały motywy geom. (f. arkadkowy, ząbkowy), w gotyku - motywy rośl. i figur., w renesansie - motywy ant. F. służyły do podziału i zdobienia zarówno elewacji zewn., jak i wewn. budowli, a również do dekoracji poszczególnych elementów arch., kompozycji mal., graf., sprzętów, mebli, naczyń itp. (franc. frise, z hiszp. friso, od frisar 'wyżłabiać')