słownik - D

dach - część budynku ograniczająca go od góry i zabezpieczająca przed wpływami atmosferycznymi. Ochrania bezpośrednio stropy lub sklepienia najwyższej kondygnacji, bądź stanowi bezpośrednie nakrycie wnętrza. Dzięki swym walorom plast. (przestrzennym i kolorys.) kształtuje w znacznym stopniu bryłę budowli. D. składa się z konstrukcji nośnej oraz pokrycia (poszycie, pobicie) Konstrukcję nośną stanowią: l) w d. stromych - więzary ciesielskie drewn. (więźba dachowa), więzary stalowe i żelbetowe (prefabrykowane); 2) w d. lekko pochyłych i poziomych - belki, kratownice i płyty; 3) w d. o powierzchniach zakrzywionych - dawniej odpowiednia więźba dachowa, obecnie łupiny żelbetowe. Do pokryć d. stosuje się dachówkę, gonty, łupek, blachę, papę, słomę, trzcinę itp. Górne powierzchnie pokrycia dachowego nazywają się połaciami dachowymi; miejsce przecięcia połaci - narożami, gdy połacie tworzą kąt ostry, akoszami (żłób, hultaj) - gdy tworzą kąt rozwarty. Pionową płaszczyznę ograniczającą połacie d. z boku nazywa się szczytem. Dolna krawędź połaci (wystająca poza lico muru) nazywa się okapem, a górna krawędź stanowiąca linię przecięcia dwóch połaci, równoległą do okapu - kalenicą (kipa, warst, wierch, linia szczytowa). Okap może wspierać się na kroksztynach, ostatkach belek itp. Pod okapami przymocowuje się poziome rynny dachowe oraz specjalne leje połączone rynnami pionowymi z siecią kanalizacyjną, w celu odprowadzenia wody opadowej. Poddasze (strych) jest przestrzenią między najwyższym stropem czy sklepieniem budynku a pokryciem, wypełniającą strefę więźby dachowej; poddasze może być rozbudowane do celów mieszkalnych. Nachylenie połaci dachowych jest zależne od warunków klimatycznych i rodzaju pokrycia. Zależnie od kąta nachylenia (spadku) i kształtu rozróżniamy: d. płaskie (tarasowe), pozbawione na ogół więźby; d. pochyłe (wysokie, strome), o wyraźnym spadku połaci, oraz d. wygięte, o powierzchniach krzywych lub zwichrowanych; szczególną ich odmianą jest d. rozpłaszczony, o połaciach wklęsłych, zmniejszających ku dołowi swój spadek. D. pochyły może być: jednospadowy (jednopołaciowy, pulpitowy), dwuspadowy (dwupołaciowy, siodłowy), wielospadowy (wielopołaciowy). Wariantami dachów dwu- i czterospadowych są: d. naczółkowy (dwuspadowy z naczółkami, czyli małymi trójkątnymi połaciami ścinającymi od góry szczyty), półszczytowy (przyczółkowy, czterospadowy z półszczytami lub przyczółkami) i jego odmiana d. podhalański. D. łamanymi są d. o dwóch kondygnacjach połaci oddzielonych od siebie załamaniem, uskokiem, gzymsem lub ścianką; należą do nich: d. mansardowy, polski oraz jego odmiana - d. krakowski. D. namiotowe (brogowe) mają kilka trójkątnych połaci (zależnie od rzutu przykrywanego budynku), schodzących się górą w jednym punkcie szczytowym. Jeden punkt szczytowy mają też d. wygięte: d. wieżowy (hełm), iglica, d. stożkowy, baniasty, kopulasty (kopuła) i cebulasty. Okrągły lub wielokątny daszek dekor., nasadzony na wieżyczkę lub iglicę d. nazywa się czapką. D. pogrążony (wklęsły, wgłębiony) ma połacie o spadku ku środkowi budynku, tworzące koryto lub nieckę, posiadającą odpowiednie odprowadzenie wody; często osłaniany attyką. W architekturze współcz. dostrzega się nawrót do przykryć wygiętych, opartych na nowych rozwiązaniach konstrukcyjnych. Płaszczyzny i bryła d. mogą być ożywione dekor. układem pokrycia, otworami, mansardami, lukarnami, świetlikami, układem kominów, ponadto specjalną dekoracją: sterczynami, grzebieniami, koronkami, balustradami.

decollage - technika artyst. polegająca na zamierzonej destrukcji, zrywaniu i niszczeniu partii dzieła; w odróżnieniu od collage nowy obiekt powstaje nie przez nalepianie i nakładanie warstw materiałów, ale przez ich usuwanie. Technika wykorzystywana w sztuce akcji prowadzi do zniszczenia przedmiotów będących obiektem działań (W. vostell). (franc.)

diagonalizm - zasada kompozycji obrazu lub rzeźby po przekątnych (diagonalnych), akcentowanie (np. kolorem, światłocieniem, jednym z elementów przedstawianych) jednej lub kilku osi ukośnych, ograniczenie znaczenia kompozycyjnego poziomów i pionów; typowa np. dla malarstwa barok. (od diagonala, franc., z późnołac. (linea) diagonalis 'linia skośna, przekątna' od gr. diagonis)

dripping - półautomatyczna technika mal., polegająca na wylewaniu farby na płótno i przez jego pochylanie tworzeniu ściekających, nieoczekiwanych form. Technika rozwinięta przez amer. twórców z kręgu abstrakc. ekspresjonizmu (J. Pollock), stosowana była także od 1942 przez M. Ernsta (franc. nazwa coulages).