słownik - B
baza - podstawa kolumny, filara, pilastra, dźwigająca trzon. Jej gł. elementami są: kwadratowa płyta
(plinta) oraz wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem). Występuje od starożytności we wszystkich
porządkach arch. prócz doryckiego. Rozpowszechnionym typem jest b. attycka, odmiana b. jońskiej,
powstała w Attyce w V w. p.n.e. - składa się z dwóch
profilowanych wałków rozdzielonych wklęską bez
plinty; inną odmianą b. jońskiej jest b. małoazjatycka,
złożona z górnego wałka i dwóch wklęsek połączonych astragalami; czasem umieszczana na plincie;
bazę attycka stosowała powszechnie architektura
rom. B. średniow., rom., a zwłaszcza got. przybierały
formy bardziej złożone, o rozwiniętych profilach,
często zdobione dekoracją; specjalną odmianą b.
rom., powstałą ok. 1100, była b. ze szponami (żabkami), narożnymi ozdobami o formach geom., rośl. lub
figuralnych.
(franc. base, łac. basis 'podstawa, podwalina')
belkowanie - w porządkach klas. i ich interpretacji
w architekturze nowoż. najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.)
trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu
i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków
architektonicznych. W architekturze rzym. zastosowano po
raz pierwszy b. jako element wieńczący ścianę lub
poszczególne kondygnacje, jak również belkowanie
nad arkadami, wsparte kolumnami przyściennymi
wtopionymi w filar arkadowy. W architekturze średniow. nie spotyka się na ogół b. w czystej formie; w
got. nie występowało w ogóle. W XV i XVI w. klasyczne b. interpretowano często swobodniej, stosowano w
odcinkach nad pojedynczymi elementami, np. nad pilastrami czy w formie impostów nad głowicami
kolumn; także w portalach, zwieńczeniach okien, obramieniach nagrobków, ołtarzy itp.; stosowano również
b. pozbawione jednego z elementów składowych (np.
architrawu). W XVII i XVIII w. występowały rozmaite
odmiany b. wyłamanych, przerywanych i wygiętych.
W końcu XVIII i na pocz. XIX w. b. powróciło na ogół
do swej pierwotnej formy i funkcji związanych z porządkami antycznymi.
boniowanie - dekor. opracowanie lica muru kam.
przez profilowanie zewn. krawędzi poszczególnych
ciosów lub naśladowanie tego w tynku. Powstają w
ten sposób poziome, a zwykle także i pionowe
podziały rowkowe powierzchni. Boniowane bywają
całe elewacje budynku, poszczególne kondygnacje,
cokoły, odcinki ścian, narożniki, kolumny, pilastry
i obramienia otworów. Poszczególne typy b. zależne
są od układu rowków (płytowy, pasowy), ukształtowania płyt (płaskie, wypukłe) oraz faktury ich
powierzchni (polerowana, szlifowana, groszkowa, rustykowana itp.). W powszechne użycie weszło b. w
architekturze rzym. W średniowieczu występowało
sporadycznie we franc. architekturze obronnej XII w.;
w renesansie powróciło we wszystkich formach (gł.
w architekturze pałacowej) i występuje nieprzerwanie aż po XX w.