słownik - A

abakus - najwyższa część głowicy w kształcie czworobocznej płyty. W porządku doryckim a. w formie kwadratowej płyty wraz z echinusem tworzy właściwą głowicę; w porządku jońskim i korynckim jest cienką płytką profilowaną i dekor.; w porządkach jońskim i kompozytowym boki a. są wgłębione i ozdobione rozetą. W systemie arkadowym w sztuce późnoant. i średniow. a. zmieniał się często w - impost. (łac.abacus, z gr. abaks)

aedicula - edicula, edykuła, edykuł; w starożytności: l) kapliczka zwieńczona frontonem opartym na antach, pilastrach lub kolumnach; 2) model budynku; 3) nisza w wewn. ścianach budynku. W sztuce średniow. i nowoż. miniaturowy model budowli prezentowany przez fundatora lub motyw dekor. stosowany gł. w malarstwie i rzeźbie. Szczególnie popularne były rom. i got. ae. baldachimowe, występujące zwł. w portalach. W Polsce ae. występują też jako sterczyny attyk renesansowych. (łac.)

akant - roślina o dużych, głęboko wyciętych liściach i zebranych w kłos kwiatostanach, rosnąca w stanie dzikim w krajach śródziemnomorskich; pierwowzór ornamentów znanych pod nazwą liścia, kwiatu i wici a., stosowanych szeroko w ornamentyce od starożytności do czasów współcz. Typy tego ornamentu wytworzone w starożytności, w różnych okresach stylowych przybierały rozmaite formy: a. mięsisty o wielkich bujnych liściach. Występujący ok. 1680-90; a. suchy, typowy dla lat ok. 1700; a. płomiemsty, od ok. 1725 najbardziej charakterystyczny, obok - rocaille, ornament rokoka. Najbardziej zbliżony do rośliny jest liść a. stosowany pojedynczo (np. w konsolach), w układzie kielichowym (np. w głowicach korynckiej i kompozytowej) i we fryzach ciągłych.
akroterion - naszczytnik, dekor. element arch., wieńczący wierzchołek i boczne narożniki frontonu, w kształcie stylizowanej palmety, wolut, liści akantu, trójnogów, niekiedy grup figur, itp.; występował gł. w staroż. architekturze gr., etruskiej i rzym. (zwł. w świątyniach), czasem jako zwieńczenie stel grobowych; a. były kam., marmurowe, terakotowe lub z brązu. (gr. akroterion}

akwarela: l) farba wodna o spoiwie rozpuszczalnym w wodzie, przeważnie z gumy arab., często z dodatkiem miodu (farby miodowe), cukru lub gliceryny, które nadają elastyczność i ułatwiają pobranie farby wilgotnym pędzlem, nieodporna na światło, łatwo płowieje; 2) technika mal., posługująca się farbami akwarelowymi kładzionymi najczęściej na papierze, pergaminie, także na kości słoniowej (miniatury), jedwabiu - w tradycyjnym malarstwie Dalekiego Wschodu i w Europie XVIII i XIX w., specjalnie do zdobienia wachlarzy; farba tworzy cienką przezroczystą warstwę, przez którą przebija kolor podłoża; technika wymagająca dużej precyzji ze względu na trudności dokonywania poprawek. A. posługiwano się często przy wykonywaniu szkiców i projektów obrazów; 3) obraz wielobarwny, malowany farbami akwarelowymi lub jednobarwny, np. malowany tuszem, bistrem lub sepią, tzw. lawowany (lawowanie). A. występowała już w staroż. Egipcie i Grecji, w malarstwie ściennym rzym., w katakumbach wczesnochrześc., a następnie już tylko w iluminatorstwie, jako technika dodatkowa (iluminacja), skąd przejęła ją na krótko w XV w. grafika książkowa; w okresie renesansu używana była do rysunków i szkiców przygotowawczych; pojawiła się wówczas - wyjątkowa na tle ówczesnego malarstwa - a. wielobarwna (np. A. Durer), która miała już cechy techniki zupełnie odrębnej. Rozwój a. jako techniki samodzielnej przypada na XVII-XIX w.; szczególny jej rozkwit na 2 poł. XVIII w. (Anglia) i na XIX w. także w innych krajach eur.; w Polsce a. pojawiła się w okresie oświecenia, technika popularna i obecnie. (wł. acquarello od acqua 'woda')

al secco - technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na suchym tynku pigmentami zmieszanymi z wodą, których spoiwem jest mleko wapienne, kazeina, klej, olej, żywice, woski, jajo całe lub żółtko; niewłaściwie zw. suchym freskiem, w technice a.s. nie ma, w przeciwieństwie do fresku, podziału na partie dzienne, w fakturze mogą występować impasty. Stosowana powszechnie w starożytności; od XV w. zastąpiona gł. we Włoszech przez fresk; od XVIII w. ponownie popularna; używana często do jego wykańczania lub do poprawek autorskich, tzw. pentimento; w XVI1-XIX w. często stosowano technikę mieszaną: fresk i al secco. (wł. 'na sucho')

alkierz: 1) wydzielony wyraźnie w bryle budynku narożnik lub narożna dobudówka, o rzucie na ogół kwadratowym lub prostokątnym, kryte często osobnym dachem; a. wykształcił się w l pol. XVI w. z. narożnych baszt warownych zamków. W Polsce charakterystyczny zwł. dla dworów XVI w. i pałaców XVII w.; w budownictwie dworów murowanych i drewn. utrzymał się do XIX w.; 2) mata izba mieszkalna w dworach i pałacach, na ogół narożna, będąca garderobą, sypialnią, gabinetem, czasem alkową; 3) izba mieszkalna w karczmach; 4) w budownictwie wiej- skim izba na przechowywanie ziarna, tzw. szafarnia. (staroczes. alker, arker, niem. Arker, starofranc. arquiere)

alla prima - fa presto, technika malowania w sposób bezpośredni, szybko, bez podmalowania i najczęściej bez przygotowania rysunku. Obrazy malowane technika a.p. robią z bliska wrażenie nie wykończonych, farba nie zawsze pokrywa cała ich powierzchnię, zabarwienie zaprawy wykorzystywane bywa jako element barwny. Obrazy olejne mają zróżnicowana fakturę i wyraźne ślady pociągnięć pędzla; obrazy akwarelowe, wykonane silnie rozrzedzonymi farbami, mają często zacieki i płynność w łączeniu elementów koloryst. Sposób malowania a.p. stosowany jest w technice olejnej od XVII w., w akwarelowej - od pocz. XX w (wł. 'od razu')

ambit - obręb: l) staropol. zabudowanie ze słupów, obwód, krużganek wokół domu lub dziedzińca klasztornego; 2) obejście. (łac. ambitus 'obwód')

amfilada - trakt pomieszczeń połączonych wejściami, umieszczonymi na jednej osi (na ogół identycznej z osią traktu lub równoległej do niej). Amfiladowy układ pomieszczeń stanowił element kompozycyjny wnętrza pałacowego począwszy od dojrzałego renesansu; szczególnie charakterystyczny dla barok, i klasycyst. wnętrz reprezentacyjnych. W XIX i XX w. amfiladowy układ spotykany jest w wielu mieszkaniach kamienic miejskich. < franc. enfilade, od en-filer 'nanizać*, tj. nawlec na jedną nić')

antefiks - element arch. z kamienia lub terakoty w formie ornamentowanej płyty zasłaniającej pokrycie dachu dachówkami, ustawiany zwykle na gzymsie bocznych ścian budowli zamiast simy; najczęstsze kształty: trójkąt zdobiony płaskorzeźbą lub półkole z głową kobiecą bądź maską; charakterystyczny dla ant. architektury gr., etruskiej i rzymskiej. (łac. ante-fixus 'umocowany przed czymś')

anthemion - staroż. ornament, składający się najczęściej z uszeregowanych na przemian elementów stylizowanej palmety i in. motywu rośl.; występuje w architekturze i ceramice greckiej. (gr. anthemion 'kwiatek')

anulus - annulus, w staroź. porządkach arch. (i pochodnych do nich) wypukły pierścień w górnej części kolumny. (z łac. pierścień)

apsyda - absyda, w architekturze (gł. sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. A. pojawiła się w świątyniach i bazylikach staroż. Rzymu; stąd przejęła ją chrzęść. architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrzęść. a. kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system a. wytworzyła architektura koptyjsko-nubijska i romańska. (franc. apside, absidr, późnołac. absida, łać. absis - idis)

apsydiola, mała apsyda przystawiona do apsydy gł. albo do obejścia.

arabeska, ornament rośl. wywodzący się z hellenistyczno-rzym. ornamentu wici rośl., często stosowany w sztuce islamu jako stylizowany, coraz bardziej odchodzący od naturalnych wzorów ornament dziej odchodzący od naturalnych wzorów ornament rośl., wici winorośli, palmety i akantu. W późniejszych formach łączono go z motywami geom., wywodzącymi się od owoców (np. granatu) i nawet figur. oraz epigraficznymi (kaligraficznymi). Ornament arabeskowy stosowany był w dekoracji arch. i rzemiośle artyst. z tendencją do pokrywania nim maksymalnie dużej części dekorowanej powierzchni. W Europie stosowana od okresu wczesnego renesansu, typowa zwł. dla tego stylu i dla klasycyzmu; a. nawiązywała bezpośrednio do wzorów ant. Wić oparta na wzorach z natury, plast. stylizowana, zawsze w układzie symetrycznym (jako ornament pionowy, poziomy lub ciągły wokół pól), uzupełniana była często innymi motywami; występowała we wszystkich gałęziach sztuki. Terminu a. nie stosuje się do ant. ornamentu ciągłego w kształcie wici rośl. ani wiciowego ornamentu w sztuce wczesnochrześc., bizant., rom. i got. < franc. arabesque, z wł. arabesco, arabesca 'arabski, arabska')

architraw - epistyl, nadsłupie, belka spoczywająca na kolumnach (filarach, pilastrach), najniższy i najważniejszy człon belkowania; pierwotną funkcją a. było podtrzymywanie belek stropu ukrytych za fryzem. A. występuje we wszystkich porządkach arch.; w porządku doryckim jest gładki, zakończony u góry płaską listwą (tenia), do której pod tryglifami fryzu przymocowane są w równych odstępach małe listewki (regula) z sześcioma łezkami (gutty); w porządku jońskim ukształtowany z trzech poziomych listew (fasciae), ku górze wysuniętych coraz bardziej do przodu; w porządku korynckim dodatkowo zdobiony profilowaniem uskakujących listew. (niem. Architrav, z wł. architrave 'belka główna' od trave 'belka' (z łać. trabs))

archiwolta: l) profilowane lub ornamentowane czoło arkady, element dekor., pokrywający krzywiznę konstrukcyjnego łuku. A. bywają wykute w czołach kam. klińców łuku, częściej wykonane w materiałach narzutowych (np. tynk, stiuk); występują na łukach arkady w otworach drzwi, bram, okien, na łukach odciążających; a. występująca samodzielnie na płaszczyźnie muru nazywa się ślepą. A. stosowano w architekturze wszystkich okresów i kierunków, zwł. wczesnochrześc., bizant, przedrom., renes., manieryst. i barok.; w budownictwie islamu kształtowano ją np. z ułożonych na przemian dwubarwnych klińców, w manieryźmie często zaznaczano boniowaniem; 2) łuk konstrukcyjny w zamknięciu górą portali rom. i got., powtarzający się kilkakrotnie w biegnących w głąb uskokach, najczęściej ozdobiony rzeźbą. (niem. Archwolte, wl. archi-volto)

arkada, element arch. składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem. W zależności od funkcji a. dzieli się na: konstrukcyjne - pełniące rzeczywistą funkcję dźwigania lub odciążania - i dekoracyjne; w zależności od rodzaju podpór noszą nazwę: filarowych, kolumnowych, filarowo-kolumnowych itp. A. występuje pojedynczo, najczęściej jednak w rzędzie, tworząc podstawowy element wielu budowli lub ich części: partii międzynawowych w kościołach, krużganków arkadowych, loggii itp. Niesłuszne jest nazywanie arkadami rzędu podpór zamkniętych górą poziomo. Ślepa a. (blenda arkadowa) ma otwór zamknięty ścianą przylegającego muru. (franc. arcade, z wł. arcata)

arkadkowy fryz - arkatura, fryz złożony z arkadek, typowy gł. dla architektury przedrom. i rom., umieszczany zazwyczaj pod okapem na zewn. ścianach budowli, rzadziej w podziałach elewacji frontowych i w szczytach, wyjątkowo we wnętrzach; stosowany samodzielnie lub dla połączenia lizen (tzw. układ lombardzki) czy kolumienek przyściennych; arkadki bywają półkoliste, ustawiane obok siebie, lub przeplecione (wyłącznie w architekturze ceglanej), a od końca XII w. i w XIII w. także trójlistne i ostrołukowe (wsparte niekiedy na konsolkach lub na krótkich podwieszonych służkach). Motyw f.a. stosowano także w wyrobach rzemiosła artystycznego.

assemblage, termin użyty po raz pierwszy przez J. Dubuffeta w 1950 na określenie dzieł powstałych ze złożenia fragmentów trójwymiarowych przedmiotów. Jako sposób działania artyst. wywodzi się z collage'u. Określenie spopularyzowane i szeroko stosowane od czasu wystawy "The Art of Assemblage" zorganizowanej w 1961 w Nowym Jorku. Odmianą a. są m.in. combine paintings R. Rauschenberga. W Polsce twórcą a. był m.in. T. Kantor. (franc. assemblage 'gromadzenie')

atlant - gigant, telamon. posąg mężczyzny w postawie stojącej (rzadziej w postwie siedzącej lub klęczącej),służący za podporę zamiast kolumny, filara lub pilastra, wspierający głową, barkami albo rękami belkowanie, sufit, balkon czy inny element arch. Występował od starożytności, z antyku przejęty został (podobnie jak kariatyda i herma) przez renesans i manieryzm wł. oraz niderl.; ulubiony motyw dekoracji arch. barok, i klasycyst., pozostał w repertuarze stylów historyzujących XIX w.
atrium: l) w domach staroitalskich pomieszczenie przed gł. izbą mieszkalną, w którym palono ognisko; w staroż. domu rzymskim centr. reprezentacyjne pomieszczenie, w którym koncentrowało się życie rodzinne; prostokątne, oświetlane przez otwór w dachu (compluvium), pod którym znajdował się basen na wodę deszczową (impluwium); w zależności od sposobu rozwiązania konstrukcji dachu, podpór i compluvium rozróżnia się kilka typów a.; 2) w architekturze wczesnochrześc. dziedziniec otoczony ze wszystkich stron kolumnadą, poprzedzający właściwy kościół, pełnił rolę narteksu; pośrodku a. znajdował się zbiornik wody do ablucji. (łać.)

attyka, ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy a. mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; a. pełni gł. funkcję dekor., służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części. Zależnie od ukształtowania rozróżnia się: l) a. pełne, zwykle ślepe ścianki; 2) a. ażurowe, których najważniejszą odmianą jest a. balustradowa i arkadowa; 3) a. grzebieniowe, złożone najczęściej z cokołu (fryzu) oraz z grzebienia (koronki) z szeregiem zębów (a. nazywa się czasem i same wieńczące budowlę grzebienie; 4) a. szczytowe, złożone z rzędu szczycików. Attyka nie nazywa się got. balustrad wieńczących korpusy kościołów i nie należy też a. nazywać piętra attykowego, osobnej kondygnacji, wzniesionej nad gzymsem wieńczącym, niższej od kondygnacji dolnych i często cofniętej w stosunku do ich lica. W staroż. architekturze gr. i rzym. a. pojawiała się w formie pełnej, na ogół wysokiej ścianki, służącej czasem jako pole dla płaskorzeźb i inskrypcji. W średniowieczu występowała rzadko. W XIV-XV w. w środk. Europie pojawiały się sporadycznie a. zdobione blendowaniem, rzadziej ażurowe, kryjące często dach pogrążony. Od pocz. XVI w. a. stosowana była coraz powszechniej; specyficzne jej odmiany rozwijały się w środk. Europie, stając się charakterystyczne, zwłaszcza dla renesansu pol. i czes. Ich wcześniejszy typ to skromne zwieńczenia złożone na ogół z grzebienia bez wyraźnie zaznaczonego fryzu, o zębach z motywami półkoli i jaskółczych ogonów; szczególnie charakterystyczne od 1530 do koń. XVI w. dla Śląska. A. stosowana najczęściej w architekturze pol. w 2 poł. XVI w. składała się z wysokiego zazwyczaj cokołu dekorowanego rzędem ślepych arkadek lub nisz, dzielonego pilastrami i lizenami; z grzebienia o zębach ukształtowanych z cokolików, frontoników, obelisków, tralek, kuł, waz itp. oraz z łączących zęby - spływów wolutowych, leżących ślimacznic i esownic; niekiedy występowały także maszkarony, hermy i elementy figur. A. wprowadzano przede wszystkim na budowlach świeckich: zamkach, okazalszych dworach murowanych, ratuszach, kamienicach; w budownictwie kultowym częściej na synagogach niż na kościołach, gdzie pojawiały się na dobudówkach, jak zakrystie i skarbce, lub wieżach, częściej wieńczył budynki klasztorne. Od czasu renesansu stosowano coraz powszechniej w architekturze pałacowej Włoch, a za ich przykładem w innych krajach; opartą na wzorach klas., bez grzebienia, zazwyczaj balustradową, zwieńczoną posągami. Ten typ a. stosowany był często w okresie baroku. Piętra attykowe występowały od czasów renesansu gł. w architekturze pałacowej Włoch i Francji. W baroku piętro attykowe bywało często pozorne, odpowiadają górnej części ścian dwukondygnacjowych sal najwyższego piętra.