malarze

Wassily Kandinsky 1866-1944

[Rozmiar: 9328 bajtów] Kandinsky to nie tylko — obok Mondriana, Malewicza i Kupki —jeden z pionierów sztuki abstrakcyjnej. Był również związany z działalnością kilku najbardziej nowatorskich stowarzyszeń i instytucji artystycznych pierwszej połowy dwudziestego wieku, przede wszystkim z grupa „Der Blaue Reiter" i z Bauhausem.
Wassily Kandinsky przychodzi na świat 4 grudnia 1866 w rodzinie zamożnych i światłych moskiewskich mieszczan. W roku 1871 Kandinscy opuszczają Moskwa i przenoszą się do Odessy. Już jako ośmiolatek, Wassiły rozpoczyna naukę gry na pianinie i wiolonczeli. Uczęszcza do gimnazjum klasycznego i uczy się rysunku. W roku 1885 wraca do Moskwy na studia prawnicze. Cztery lata później, jako członek misji prowadzonej przez Cesarskie Towarzystwo Geograficzne wyjeżdża na dwa miesiące do obwodu wołogdziańskiego (północny wschód Rosji). Zajmuje się między innymi zbieraniem informacji o obyczajach pogańskich, jakie przetrwały w tym regionie. Podróż ta będzie dla Kandinsky 'ego — jak sam mówi — „bulwersującym doświadczeniem"; odkrywa bowiem bogactwo rosyjskiego folkloru, który na długo zapłodni jego wyobraźnię. Zaskakują go charakterystyczne dla tamtejszej kultury ludowej stroje i wyposażenie wnętrz, ale największą rewelację stanowi malowany wystrój chłopskich chat. W roku 1892 dwudziestosześcioletni Wassily Kandinsky poślubia swoją kuzynkę, Annę Szemiakinę. Wyjeżdża z żoną do Paryża, gdzie byt już raz wcześniej, podczas Wystawy Światowej 1889 roku. Po powrocie do Moskwy kończy studia i rozpoczyna pracę jako wykładowca na wydziale prawa. Jednakże w roku 1896 postanawia porzucić świetnie zapowiadającą się karierę naukową i podejmuje nieodwołalną decyzję: zostanie malarzem. Wyjeżdża do Monachium, gdzie znajduje się jedna z najbardziej renomowanych w tym czasie europejskich Akademii Sztuki.
STUDIA PÓŹNE I KRÓTKIE
Po przyjeździe do Niemiec, w grudniu 1896 roku, Kandinsky rozpoczyna naukę w prywatnej szkole, najsłynniejszej wówczas w Monachium, prowadzonej przez malarza Antona Azbego (1855-1905). Jednocześnie uczęszcza na kursy anatomii. Poznaje wielu rodaków, między innymi Aleksieja Jawlensky'ego (1864-194I) i Mariannę von Werefkin (Marianna Werlowkina, 1870-1938). W 1900 roku zostaje przyjęty do Akademii Sztuk Pięknych, do klasy malarstwa Franza von Stuck (1863-1928), artysty cieszącego się ówcześnie wielką sławą. Jednak lekcje u nowego mistrza przynoszą bardzo szybko podobne rozczarowanie, co zajęcia prowadzone przez Azbego i po roku Kandinsky opuszcza szkołę, definitywnie rezygnując z wykształcenia akademickiego. Na wiosnę 1901 zakłada grupę „Phalanx". Stowarzyszenie to, zrodzone z ducha opozycji wobec powszechnie panującego akademizmu, organizuje w ciągu czterech lat swego istnienia dwanaście wystaw biorących w obronę nurty najbardziej nowatorskie, od impresjonizmu, przez neoimpresjonizm, aż po nabistów. „Phalanx" otwiera też własną szkołę. Kandinsky uczy w niej rysunku i malarstwa. W 1902 roku zakochuje się w jednej ze swych uczennic, Gabriele Munter (1877-1962). Po rozwiązaniu stowarzyszenia (z końcem roku 1904), Kandinsky wyrusza razem z Gabriele w długą podróż. Odwiedzają kolejno Holandię, Tunezję, Włochy, Francję i Szwajcarię. Najdłużej, bo cały rok (od maja 1906 do następnej wiosny) przebywają w Paryżu, gdzie Kandinsky odkrywa fowistów i dogłębnie poznaje twórczość Cezanne'a. Udaje mu się wówczas wystawić kilka prac.
OD „NEUE KUNSTLERVEREINIGUNG" DO „DER BLAUE REITER"
Kandinsky wraca do Niemiec jesienią 1907 roku. Następnego lata, na zaproszenie Jawlensky'ego i Marianny von Werefkin, wyjeżdża z Gabriele do Murnau, miasteczka lezącego na przedgórzu Alp Bawarskich. Wspólnie malują w plenerze. Doświadczenie okazuje się tak owocne, że Gabriele decyduje się na kupno domu w okolicy. Od tej pory dzielą czas pomiędzy Monachium i Murnau. W styczniu 1909 roku Kandinsky zakłada z przyjaciółmi „Neue Kunstlervereinigung" (Nowe Stowarzyszenie Artystyczne). Redaguje program-manifest tego ugrupowania, zrzeszającego najróżniejszych artystów. Łączy ich jedynie zawzięta wrogość w stosunku do sztuki oficjalnej pod wszelką postacią. Podobnie jak „Phalanx" kilka lat wcześniej, „Neue Kunstlervereinigung" organizuje serię wystaw prezentujących — obok prac członków stowarzyszenia — dzieła niektórych z najbardziej nowatorskich osobowości świata artystycznego: Picasso, Braque, Derain... Wszystkie te manifestacje wywołują skandal, nie tylko wśród publiczności, ale również w środowisku krytyków, o wiele bardziej przyzwyczajonych do tradycyjnych prac akademików. Ekspozycje wzbudzą jednak zainteresowanie takich indywidualności, jak kompozytor Arnold Schonberg (l 874-1951) czy młody malarz Franz Marc (1880-1916). Marc będzie obok Kandinsky 'ego jednym z założycieli nowej grupy „Der Blaue Reiter" (Błękitny Jeździec), która powstaje w Monachium w roku 1911. Tik jak dwa wcześniejsze stowarzyszenia, „Błękitny Jeździec" organizuje wystawy twórców awangardowych. Na przykład w lutym 1912 przedstawia między innymi prace Paula Klee (1879-1940), członków grupy „Die Brucke", a także Picassa, Braque'a i Malewicza. W maju 1912 ukazuje się ponadto specjalny „Almanach der Blaue Reiter", przedstawiający prace artystów najróżniejszych kierunków i dyscyplin. Zawiera on artykuły o muzyce, malarstwie i teatrze, oraz reprodukcje dzieł nowoczesnych i dawnych, pochodzących z Europy i innych kontynentów. Jesienią tego samego roku otwarta zostaje w Berlinie pierwsza retrospektywa prac Kandinsky'ego. Począwszy od tej chwili ma zapewnioną sławę, a jego dzieła będą nieprzerwanie wystawiane na całym świecie. Jednakże Kandinsky nie mógł długo cieszyć się tymi sukcesami. Po wybuchu pierwszej wojny światowej zmuszony jest — jako obywatel rosyjski, a więc niepożądany w Niemczech — do opuszczenia Monachium. Przez Szwajcarię i Odessę dociera do Moskwy Gabriele zaś wyjeżdża do Szwecji, będącej krajem neutralnym. Zimą 1915-1916 spotykają się w Sztokholmie, po czym rozstają definitywnie. Kandinsky wraca do Moskwy, gdzie wkrótce poznaje Ninę Nikołajewnę Andriejewską, którą poślubia w lutym 1917 roku. (Z pierwszą żoną rozwiódł się w roku 1911.) We wrześniu rodzi się ich syn Wsiewołod. Niestety, dziecko umiera na nieżyt żołądka i jelit tuż przed ukończeniem trzech lat.
OKRES ROSYJSKI
Lata spędzone w Moskwie to okres intensywnej działalności Kandinsky ego przede wszystkim jako teoretyka, pedagoga i pracownika administracji państwowej. Zaraz po rewolucji zajmuje ważne stanowiska oficjalne związane z porewolucyjną polityką kulturalną. W roku 1918 zostaje mianowany członkiem Ludowego Komisariatu Oświaty i przyjmuje propozycję nauczania w moskiewskich Wolnych Pracowniach Artystycznych. W roku następnym podejmuje się zadania reorganizacji istniejących muzeów i stworzenia nowego Muzeum Kultury Malarskiej w Moskwie oraz dwudziestu dwu muzeów na prowincji. W 1920 zostaje profesorem uniwersytetu moskiewskiego, a rok później zakłada Akademię Nauki i Sztuki. W tym czasie Kandinsky zetknął się z suprematyzmem i konstruktywizmem (nazwa tego drugiego nurtu przyjmie się dopiero po jego wyjeździe z Rosji w roku 1922). Po chwilowym zbliżeniu, zasadnicze różnice w poglądach zarówno na sztukę, jak i politykę sprawiają, ze drogi Kandinsky'ego i awangardzistów rosyjskich rozchodzą się. W porównaniu z pracami Malewicza (1878-1935), Rodczenki (1891-1957), Tatlina (1885-1953) czy El Lissitzky'ego (1890-1941), twórczość Kandinsky'ego wydaje się mało nowatorska. Zarzuca się jej formalizm i uznaje za nie dość konceptualną (opartą na idei), zbyt podporządkowaną subiektywnemu odczuciu artysty. Koncepcje Kandinsky'ego będą wkrótce coraz bardziej krytykowane. Pod koniec roku 1920 odrzucony zostaje jego program pedagogiczny przeznaczony dla Instytutu Kultury Artystycznej, w którego stworzeniu aktywnie uczestniczył. Przewidując, że sytuacja szybko może się jeszcze pogorszyć, decyduje się na wyjazd do Niemiec. W grudniu 1921 roku wyjeżdża z żoną do Berlina. Do Rosji nigdy już nie powróci.
BAUHAUS
W marcu 1922 roku Kandinsky poznaje w Berlinie Waltera Gropiusa (1883-1969), założyciela i dyrektora Bauhausu — rewolucyjnej uczelni, która powstała w Weimarze trzy lata wcześniej. Gropius proponuje mu stanowisko wykładowcy. Wśród profesorów znajduje się między innymi Paul Klee, z którym Kandinsky nawiązuje bliższą znajomość i twórczy dialog. Bauhaus stawia sobie za cel zbliżenie różnych domen artystycznych — architektury, malarstwa, sztuk stosowanych i nawet teatru, zrywając w ten sposób z podziałem obowiązującym w szkolnictwie tradycyjnym. Program nauczania obejmuje teoretyczne wykłady z podstaw sztuki (forma, kolor, materiał) oraz kursy praktyczne w pracowniach ceramiki, metaloplastyki, tkactwa, malarstwa, wzornictwa przemysłowego, mozaiki, liternictwa i obróbki drzewa. Kandinsky’emu powierzona zostaje — poza wykładami z teorii formy — pracownia malarstwa. Awangardowa działalność Bauhausu bardzo szybko napotyka na szereg trudności. Konflikt lokalny, pomiędzy w większości lewicowymi członkami uczelni a sprzyjającą nacjonalistom władzom Weimaru, doprowadził do chwilowego zamknięcia Bauhausu w roku 1925. Ale już w roku 1926 Bauhaus zostaje restytuowany w Dessau, gdzie rządzili socjaliści. Niestety i tutaj po kilku latach dochodzi do pogorszenia stosunków z radą miejską — jeszcze przed przejęciem władzy przez nazistów. W roku 1932 szkoła przenosi się do Berlina. Jednak już w kwietniu 1933 roku, po wyniesieniu Hitlera na urząd kanclerski, uczelnia, którą władze III Rzeszy nazywały „niebezpiecznym gniazdem bolszewizmu", zostaje rozwiązana. Pomimo tych wszystkich przeszkód Kandinsky wykonuje swe obowiązki nauczyciela tak długo, jak było to możliwe.
OSTATNIE LATA W PARYŻU
Zaraz po definitywnym zamknięciu Bauhausu, Kandinsky opuszcza Niemcy i przenisi się do Paryża. Za radą poznanego kilka lat wcześniej Marcela Duchampa (1887-1968), zamieszkuje wraz z żoną na zachodnich przedmieściach, w Neuilly-sur-Seine. Wiedzie tu życie spokojne, z dala od świata. Poświęca się pracy, czasem podróżuje. Do kręgu jego znajomych należą artyści tacy, jak Joan Miro (1893-1983), Hans Arp (1887-1966). Man Ray (1890-1976), Max Ernst (1891-1976), Sonia Delaunay (1885-1979), Fernand Leger (1881-1955), Constantin Brancusi (1876-1957) czy Alberto Magnelli (1888-1971). W 1937 roku, kiedy Kandinsky przebywa w Szwajcarii, naziści organizują w Monachium wielką wystawę „Entartete Kunst" (sztuka zdegenerowana), na której eksponują między innymi około pięćdziesięciu prac Kandinsky 'ego. W tym samym czasie jego dzieła zostają usunięte z muzeów niemieckich. Gwałtownie atakowany w Niemczech czuje się niedoceniany również w Paryżu. Istotnie, sztuka abstrakcyjna nie cieszy się tu wówczas dobrą prasa i malarz może wystawiać obrazy w kilku zaledwie galeriach. Jednocześnie jednak sława Kandinsky 'ego wciąż rośnie po drugiej stronie Atlantyku, gdzie jego prace pojawiają się coraz częściej na wystawach sztuki abstrakcyjnej. Na krótko przed wybuchem drugiej wojny światowej, Kandinscy otrzymują obywatelstwo francuskie. Dostają propozycję wyjazdu do Stanów Zjednoczonych, jednak decydują się na pozostanie w Paryżu. Począwszy od roku 1942, Kandinsky nie maluje już dziel dużych formatów, ograniczając się do małych obrazów i prac na papierze. W marcu 1944 okazuje się, ze ma miażdżycę, ale pracuje jeszcze do lipca. Umiera w Neuilly-sur-Seine 13 grudnia 1944 roku na wylew krwi do mózgu.