malarze

Marc Chagall 1887-1985

[Rozmiar: 9328 bajtów] Marc Chagall sens życia znajduje w malarstwie. Świat jego poetyckich wizji — pełen fantazji i melancholii — jest głęboko związany z żydowską kulturą. Stanowi ona wątek powracający w jego twórczości, podobnie jak i białoruski Witebsk, prowincjonalne miasto, w którym artysta spędził dzieciństwo.
7 lipca roku 1887 w Witebsku na Białorusi przychodzina świat Mosze Segał. Niewiele brakuje, by noworodek nie przeżył: nie chce wydać pierwszego krzyku, na szczęście akuszerce udaje się go uratować. Chłopiec jest pierwszym z dziewięciorga dzieci Zachara i Fajgi-Ity Segał, hasydzkich Żydów, których językiem jest jidysz. Rodzice Chagalla to ludzie ubodzy i bardzo pobożni. Życie rodzinne toczy się w rytmie świąt religijnych, w dzielnicy wyznaczonej przez carskie władze Żydom, którzy stanowią połowę mieszkańców pięćdziesięciotysięcznego Witebska.
LATA NAUKI W ROSJI
Ojciec Chagalla pracuje u handlarza śledzi. Matka prowadzi sklepik kolonialny. Chagall twierdzi, ze jej właśnie zawdzięcza swoje artystyczne uzdolnienia: „To gdzieś w niej był ukryty mój talent". Rodzice są analfabetami, lecz syn uczy się czytać i pisać. Naukę rozpoczyna w żydowskiej szkole, potem kontynuuje ją w szkole świeckiej, która zasadniczo nie przyjmuje Żydów, ale czegóż nie da się załatwić łapówką. Wciąż jednak chodzi z ojcem do synagogi. Ponadto uczy się śpiewu i gry na skrzypcach. Chce być muzykiem, tańcerzem, poetą... i malarzem. W swoich wspomnieniach, wydanych w 1931 roku pod tytułem „Ma vie" (Moje życie), opowiada: „Pewnego pięknego dnia (lecz piękny jest każdy dzień), kiedy matka wsuwała na łopacie chleb do pieca, podszedłem do niej i chwyciwszy za umęczony łokieć, powiedziałem: 'Mamo... chciałbym być malarzem'". Zaniepokojeni rodzice zwracają się do profesora Jehuda Pena (1854-1937), by zasięgnąć jego opinii. „Nie opiszę, co powiedziała i co czuła moja matka, pierwszy raz w życiu znalazłszy się w pracowni artysty. Rozglądała się po wszystkich kątach, rzuciła dwa, trzy spojrzenia na płótna (...). 'On chce zostać malarzem [powiedziała]. Jest chyba szalony, czy co. Proszę popatrzeć na jego rysunki.'" Pen dostrzega jednak zdolności młodzieńca i zgadza się udzielać mu lekcji. Jest rok 1906. Chagall pobiera równocześnie nauki u fotografa, retuszuje zdjęcia. Do szkoły malarstwa Pena uczęszcza tylko dwa miesiące. Jednakże od razu niezwykle śmiało dobiera kolory, jak nikt inny potrafi w sposób zgoła irrealistyczny posługiwać się błękitem i fioletem. Właśnie dzięki talentowi kolorysty uzyskuje przywilej darmowej nauki. Swego pierwszego profesora, który jest dla niego niemal drugim ojcem, zawsze będzie otaczał ogromnym szacunkiem. Gdy w następnym roku jeden z przyjaciół wyjeżdża do Petersburga z zamiarem kontynuowania tam studiów artystycznych, Mosze Segał postanawia pójść za jego przykładem. „Jedź, skoro chcesz — mówi ojciec wręczając mu dwadzieścia siedem rubli. Ale chcę, abyś wiedział jedną rzecz: ja nie mam pieniędzy. Nic ci nie mogę wysyłać." Chagall gotów jest cierpieć głód i ubóstwo, i mimo obowiązującego Żydów zakazu osiedlania się w stolicy bez specjalnego zezwolenia, zdecydowany jest próbować szczęścia. Pracując jako malarz szyldów, stara się o zezwolenie na pobyt. Bez powodzenia. Otrzyma je dopiero dzięki protekcji mecenasa sztuki, adwokata Goldberga. W 1907 roku przybysz z Witebska zostaje uczniem Nikołaja Roericha (1874-1947), dyrektora Carskiej Akademii Sztuk Pięknych. Roerich wysoko ocenia jego talent. Załatwia mu stypendium i odroczenie służby wojskowej. W stolicy Chagall zawiera także znajomość z posłem Maksimem Winawerem (1862-1926), który również otoczy go opieką. Artysta kontynuuje następnie studia u Lwa Baksta (1866-1924) w Szkole Swansewa skupiającej grono przedstawicieli awangardy. Gdy w roku 1909 Bakst udaje się do Paryża, Chagall kontynuuje naukę pod kierunkiem Mstisława Dobużynskiego (1875-1957). W 1910 uczestniczy w zbiorowej wystawie zorganizowanej przez Szkołę. I wreszcie — dzięki hojności Winawera — ukończy swe studia w Paryżu. Przez cztery lata czekać nań będzie w Witebsku narzeczona: Bella Rosenfeld.
SPOTKANIE Z PARYŻEM
„Żadna akademia nie dałaby mi tyle, ile odkryłem w Paryżu sycąc się wystawami sztuki, wystawami sklepowymi i muzeami" — przyznaje Chagall. Po przybyciu do Francji w roku 1910 artysta nadaje swemu nazwisku francuska pisownię. Początkowo mieszka w dzielnicy Montparnasse i w 1912 roku wprowadza się do La Ruche, gdzie mieści się około stu pracowni. Poeta Blaise Cendrars (l887-196l) poświęci młodemu artyście, z którym się zaprzyjaźnia, oraz jego atelier i jego gorączkowej pracy, dwa wiersze w zbiorku „Dix-neuf poemes elastiques". Chagall żyje w biedzie. Nocą maluje w zatłoczonej i zabałaganioncj pracowni, na płótnach zrobionych z obrusów, prześcieradeł, albo podartych koszul. W dzień nadal się uczy. Poznaje poetów Maxa Jacoba (l876-1944) i Andre Salmona (1881-1969). Cendrars, jego największy przyjaciel, przedstawia mu Guillaume'a Apollinaire'a (1880-1918). Chagall jest także związany z parą malarzy — Robertem Delaunayem (1885-1941) i jego żoną Sonią (l885-1979), z pochodzenia Rosjanką. Za poparciem Roberta Delaunaya oraz Henri Le Fauconniera (1881-1946), prace Chagalla zostają przyjęte na Salon Jesienny (1912 r.).W latach 1913 i 1914wystawia paryskie obrazy w Berlinie. W lipcu 1914, przed powrotem z Niemiec do Paryża, odwiedza rodzinę i Bellę w Witebsku. Zaskoczony wybuchem wojny, spędzi w Rosji osiem lat.
OBROŃCA SZTUKI ROSYJSKIEJ
Dzięki interwencji brata Belli, Jakowa Rosenfelda, Chagallowi udaje się uniknąć mobilizacji. W pierwszym roku wojny pracuje jako urzędnik państwowy w Sankt Petersburgu, w 1914 przemianowanym na Piotrogród. Do grona jego znajomych w stolicy należą poeci Władimir Majakowski (1893-1930), Borys Pasternak (1890-1960), Siergiej Jesienin (1895-1925) i Aleksander Błok (1880-1921). W lipcu 1915 poślubia w Witebsku Bellę Rosenfeld. W maju następnego roku przyjdzie na świat ich córka Ida. Chagall zastaje w rodzinnym mieście tysiące żydowskich wygnańców z Litwy, przesiedlonych ze stref przyfrontowych. Choć z dala od frontu, wszyscy cierpią niedostatek. Nadchodzi rok 1917, rewolucja i wojna domowa. W Rosji sowieckiej Żydzi zostają wreszcie pełnoprawnymi obywatelami, na równi ze wszystkimi Rosjanami. Chagall, uznawany już wówczas za jednego z największych artystów swego pokolenia, otrzymuje od nowo utworzonego Ministerstwa Sztuki propozycję objęcia stanowiska komisarza sztuk pięknych, obok Majakowskiego, który miał zajmować się sprawami literatury i Meyerholda (1874-1940), odpowiedzialnego za teatr. Bella odwodzi męża od zaakceptowania tej oferty. W roku 1918 Chagall przyjmuje jednak nominację na komisarza sztuk pięknych obwodu witebskiego. Na pierwszą rocznicę wybuchu rewolucji mobilizuje miejscowych artystów i wspólnie przyozdabiają miasto okazałymi dekoracjami. W styczniu 1919 roku inauguruje szkołę sztuk pięknych i muzeum miejskie. Euforia trwa krótko... W założonej przez siebie akademii Chagall wchodzi w ostry konflikt z malarzem Kazimierzem Malewiczem (1878-1935), piewcą sztuki awangardowej. Zmuszony do dymisji, opuszcza Witebsk w maju 1920 i przenosi się do Moskwy. Za namową Belli, rozmiłowanej w teatrze i pasjonującej się reżyserią, Chagall maluje dekoracje. Realizuje również wystrój ścian w Teatrze Żydowskim, mieszczącym się w patrycjuszowskim apartamencie zarekwirowanym przez władzę sowiecką. Jednak jego płótna kłócą się z estetyką rewolucyjną. Nie zostaną zapłacone, a ich autor, wysłany do pracy na przedmieścia Moskwy, zajmie się uczeniem sierot wojennych. W roku 1922, nie czekając, aż sytuacja stanie się dla niego zupełnie beznadziejna, Chagall decyduje się na wyjazd z kraju.
EMIGRACJA
Pierwszym etapem życia Chagallów na uchodźstwie jest Berlin, w którym zresztą roi się od rosyjskich emigrantów. Marc na próżno usiłuje odzyskać pieniądze za obrazy sprzedane podczas wystawy w 1914 roku w galerii Der Sturm, z pozostałych obrazów udaje mu się odebrać jedynie trzy! W 1923, ponaglany przez Cendrarsa, który pisze do niego z Paryża: .Wracaj, jesteś sławny. Ybllard cię oczekuje", Chagall wyjeżdża z Niemiec do Francji. Ma nadzieję, ze odnajdzie obrazy pozostawione przed laty w La Ruche. Rozczaruje się: pracownia została obrabowana podczas jego nieobecności. Pragnąc więc odrobić tę kolejną (po Berlinie) bolesną stratę, zabiera się do odtwarzania — już to w nowych wersjach, już to w replikach — dziel sprzed wojny. Ma kilka wystaw, między innymi w Nowym Jorku (Reinhart Galleries, 1926). Ambroise Vollard (1868-1939), sławny marszand impresjonnistów i Picassa, właściciel galerii i wydawca sztychów, zamawia u niego ilustracje do „Martwych Dusz" Gogola (1809-1852).Współpracując z Vollardem, Chagall ilustruje jeszcze inne książki, „Bajki" La Fontaine'a, „Cyrk Vollarda" oraz Biblię. Sytuacja materialna malarza poprawia się. Ma teraz duże, zasobnie urządzone mieszkanie przy avenue d'0rleans. Podróżuje. Przemierza Masyw Centralny, Normandię, wybrzeże śródziemnomorskie. W 1931 roku wyjeżdża do Palestyny, w następnym roku do Holandii, a potem do Hiszpanii i Włoch. Lecz mnożą się jednocześnie groźne znaki zapowiadające bliski kataklizm wojny światowej. W 1933 roku niektóre obrazy Chagalla giną w płomieniach nazistowskiego auto-da-fe w Mannheim. W 1937 jego dzieła trafiają na wystawę „sztuki zdegenerowanej" (Entartete Kunst), zorganizowaną w Monachium przez hitlerowców. W tymże roku artysta otrzymuje obywatelstwo francuskie. Po wybuchu wojny w 1939 roku przenosi się z rodziną do małego miasteczka nad Loarą, rok później do Gordes w południowej Francji. Wreszcie w roku 1941 Chagallowie wyjeżdżają, tym razem z całym dorobkiem artystycznym malarza, do Nowego Jorku, gdzie docierają 23 czerwca. Marszandem Marca Chagalla zostaje Pierre Matisse (syn słynnego malarza), u którego wystawiają również inni twórcy europejscy, mieszkający podczas wojny w Nowym Jorku. Oprócz obrazów artysta tworzy scenografie baletowe. Często ucieka od zgiełku Nowego Jorku do pracowni, którą urządził sobie w Cranberry Lake, w pobliskich górach Adirondacks. 2 września 1944 spada na niego niespodziewany cios: Bella umiera nagle z powodu infekcji, niewłaściwie leczonej w miejscowym szpitalu. Załamany nieszczęściem Chagall przez wiele miesięcy nie bierze pędzla do ręki. Opuszcza Cranberry Lake i z początkiem 1945 roku chroni się w High Falls, na północy stanu Nowy Jork.
POWRÓT DO FRANCJI
W roku 1945 Ida Chagall przedstawia ojcu kanadyjską malarkę Virginię Haggard, która przez prawie sześć lat będzie towarzyszką jego życia, a w 1947 urodzi mu syna Davida. W roku 1948 razem osiądą we Francji, w Orgeval pod Paryżem. Od następnego roku Chagall często przebywa na południu Francji, związany interesami z wydawcą Teriade, mieszkającym w Saint-Jean-Cap-Ferrat. Urzeka go słońce Południa i w roku 1950, za namową Teriade'a, kupuje w Vence, koło Nicei, „Collines" — dom z przylegającą do niego pracownią. Virginia ustępuje miejsca nowej — i ostatniej — miłości malarza: Walentynie Brodsky, nazwanej przez niego ,Wawą". Poznają się w roku 1952 u Teriade'a i pozostaną już razem. Urządzają się w Paryżu, w apartamencie Wawy na Wyspie świętego Ludwika. Od 1966 roku mieszkają w Saint-Paul-de-Vence. Dużo podróżują. Chagall wielokrotnie jeździ do Izraela. W roku 1973, pierwszy raz po pięćdziesięciu latach, odwiedza także kraj ojczysty, Rosję. W ostatnim okresie życia Chagall, bogaty i sławny, wciąż pracuje niestrudzenie i bardzo owocnie. Maluje, zajmuje się rzeźbą, ceramiką i litografią, projektuje witraże (m.in. w katedrze w Meczu). Podejmuje się nawet prac monumentalnych: realizuje malowidła ścienne i wystrój kościołów. Na zlecenie ministra kultury, pisarza Andre Malraux (1901-1976), dekoruje w latach 1963-1964 plafon Opery Paryskiej. Malraux osobiście inauguruje 7 lipca 1973 w Nicei Musee National Message Biblique Marc Chagall, którego kolekcja składa się z dzieł ofiarowanych przez malarza państwu francuskiemu. Z początkiem lat osiemdziesiątych Chagall powraca do małych tormatów. Spod jego ręki wychodzi jeszcze wiele obrazów i grawiur. Umiera 28 marca 1985 w Saint-Paul-de-Vence, w dziewięćdziesiątym ósmym roku życia.