malarze

Frantisek Kupka 1871-1957

[Rozmiar: 9328 bajtów] Według Frantiska Kupki sztuka nie polega wyłącznie na malowaniu obrazów — to także wyraz najwyższej możliwej koncentracji umysłu. Idee i koncepcje tego filozofującego malarza poprzedzały kształt, w który przeobrażały się na płótnie.
Frantisek Kupka przychodzi na świat 22 września l871 roku w miasteczku Opocno we wschodnich Czechach. Jest synem Josefy Spackovej oraz Vaclava Kupki, pomocnika miejscowego notariusza. Rok po narodzinach przyszłego malarza rodzina przeprowadza się do Dobruski. Tam Frantisek, gdy skończy trzynaście lat, będzie terminował u mistrza siodlarskiego Josefa Siski, który prowadzi tajne towarzystwo spirytystyczne. W tamtym czasie i w tamtym miejscu prawie wszyscy interesują się spirytyzmem i okultyzmem, nic więc dziwnego, że mistrz wprowadza swego ucznia w zagadnienia spirytystyczne. Nadwraziiwy i chorowity chłopiec, któremu ospa odcisnęła na twarzy blizny na całe życie, wzrasta w środowisku pozbawionym jakichkolwiek artystycznych tradycji. Z otrzymanymi od ojca dziesięcioma guldenami wyrusza w świat, by nabrać doświadczenia i znaleźć fach. Zatrzymuje się na kilka miesięcy w Domazlicach, gdzie pracuje w malarskim atelier ucząc się mieszać barwniki i malować postaci świętych.
MALARZ SZYLDÓW, MALARZ FRESKÓW
W Dobrusce jego talent dostrzega burmistrz miasteczka, od którego młody artysta otrzymuje pierwsze oficjalne zamówienie, i który przedstawia go Aloisowi Studnicce, dyrektorowi Szkoły Rzemiosł w mieście Jaromer. Kupka para się wówczas głównie malowaniem szyldów sklepowych i obrazów religijnych. Studnicka prywatnie przygotowuje go do podjęcia regularnych studiów. Czechy końca XIX wieku są artystyczną prowincją, czego potwierdzeniem jest poziom tamtejszych szkół artystycznych. Tak więc, gdy w 1889 roku Frantisek Kupka rozpoczyna naukę na Wydziale Malarstwa Historycznego i Religijnego Akademii Sztuk Pięknych w Pradze, trafia do pracowni Frantiska Sequensa, kultywującego bardzo już wtedy staromodną tradycję malarskiej formuły nazareńczyków, która wykrystalizowała się w pierwszych dekadach XIX wieku. Również nazareńczykiem jest kolejny nauczyciel Kupki, Eisenmenger, wykładowca Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, do której czeski malarz zapisuje się tuż po ukończeniu praskiej akademii w 1892 roku. Ważny dla jego późniejszej twórczości, okaże się fakt, że nazareńczycy kładli akcent raczej na geometryzację formy niż żywy, realistyczny rysunek. W Pradze Kupka zarabiał jako spirytystyczne medium. Natomiast w Wiedniu finansowo nie wiedzie mu się do tego stopnia, że na rok przerywa studia. Jednak fortuna okazuje mu w cesarsko-królewskiej stolicy również swe łaskawsze oblicze — artysta otrzymuje zamówienie na malowidło ścienne Heinrich Heines Todestraum (Ostatni sen umierającego Heinego). Zwiedzająca wystawę wiedeńskiego Kunstvereinu cesarzowa Elżbieta wyraża niekłamany podziw dla gigantycznego malowidła autorstwa dwudziestotrzyletniego artysty, który staje się odtąd portrecistą przedstawicieli wiedeńskiej arystokracji. Maluje także obrazy o wymowie patriotycznej dla czeskich organizacji w Wiedniu. Nawiązuje kontakty z austriackimi i niemieckimi teozofami, zachowuje dietę wegetariańską, kultywuje ćwiczenia fizyczne, studiuje filozofię Wschodu, pracuje nad własną teorią reinkarnacji. Poznaje podziwianego od dawna Karla Diefenbacha, dzięki któremu zwraca uwagę na wzajemną relację muzyki i malarstwa — zagadnienie, które będzie drążyć w swojej późniejszej teorii i praktyce artystycznej.
KOBIETY, PARYŻ, KUBIŚCI
Kupka, jak wielu wiedeńskich artystów przełomu wieków, lubi pracować ze zmysłowymi modelkami. Jeszcze w Wiedniu poznaje duńską projektantkę mody, Marię Bruhn, która wspiera go finansowo. Razem podróżują do krajów skandynawskich, a w 1897 do Paryża. Rok później Maria umiera w Wiedniu na raka. Kupka szybko znajduje pocieszenie w ramionach pięknej Gabrielli z paryskiego Montmartre'u, która wprowadza się do mieszkania artysty i pozuje do ważnego cyklu rysunków, zatytułowanego Pieniądze (1901). Tuż po zerwaniu z Gabriellą Kupka poznaje w 1904 roku Eugenię Straub (nazywaną przez siebie Nini), która dla malarza porzuca swego dotychczasowego męża — oficera armii alzackiej — oraz trzyletnią córkę Andree. Sześć lat później Frantisek bierze z nią ślub. Nini, często pozująca mężowi, staje się najgorętszą orędowniczką jego sztuki, kontrowersyjnie przyjmowanej przez krytykę. (To ona zorganizuje w 1924 roku w paryskiej Galerie la Boetie retrospektywną wystawę, która przyniesie od dawna oczekiwany sukces.) Debiut w paryskim Salonie Jesiennym w 1906 roku wiąże się z obrazem, w którym artysta podejmuje temat przemijania, chętnie eksploatowany na początku wieku (choćby przez Edvarda Muncha), upostaciowanego przez trzy stadia życia kobiety. Nad Sekwaną Kupka zarabia ilustrowaniem książek i ekskluzywnych czasopism, prezentujących modę, a także projektowaniem plakatów. Nawiązuje kontakt z anarchistami, ilustruje ich prasowe wydawnictwa. Jeszcze w 1897 studiuje krótko w Academie Julian i w Ecole des Beaux-Arts. W 1901 roku osiedla się w położonym na przedmieściach Paryża Puteaux; jego sąsiadem jest Gaston Duchamp, bardziej znany pod przybranym nazwiskiem jako Jacques Villon. Dziesięć lat później, w pracowni Villona, Kupka spotyka się z jego braćmi Raymondem Duchampem-Villonem i Marcelem Duchampem, a także z takimi artystami, jak teoretycy kubizmu Albert Gleizes i Jean Metzinger, Robert Delaunay, Fernand Leger, Francis Picabia. Twórcy ci rozważają rozmaite problemy wynikające z kubizmu, kontestują udział w oficjalnych Salonach organizując niezależny ruch wystawienniczy pod nazwą Section d'Or (Złoty Podział), nawiązującą do dawnych, spekulacyjno-matematycznych tradycji. Choć ich twórczość różni się od siebie, w większości reprezentują tendencję, której Apollinaire nadał nazwę orfizmu; uprawiają malarstwo „czyste", wyzwolone niemal od przedmiotowości, oparte na syntetycznej rormie i dynamicznym kolorycie. Kupka po pewnym czasie odżegnuje się od orfizmu, przez całe życie jest bowiem wielkim samotnikiem, nie identyfikującym się z jakimikolwiek ruchami i artystycznymi „izmami".
KU ABSTRAKCJI
Jego malarstwo wyzwala się w Paryżu spod akademickich wpływów dzięki inspiracji twórczością Henri de Toulouse-Lautreca, Paula Cezanne'a, Paula Gauguina i wspomnianego Edvarda Muncha. Wiedeński symbolizm o religijnym zabarwieniu, ubrany w kostium kształtów z arsenału paryskiego Art Nouveau ewoluuje ku abstrakcji przez redukowanie wizualnej przestrzeni obrazu. Stopniem poprzedzającym ucieczkę ze świata rozpoznawalnych form jest krótka faza neoimpresjonizmu, w której plamki czystego koloru autonomizują się, oraz wspomniany epizod kubistyczny. W 1905 roku Kupka uczęszcza na Sorbonę, na wykłady z fizyki, biologii i fizjologii. Równocześnie pracuje w laboratorium, gdzie zajmuje się optyką i mechaniką. Właśnie eksperymenty naukowe dostarczają odpowiedzi na nurtujący artystę problem — jak patrzeć głębiej i czerpać z głębi. Pod mikroskopem Kupka odkrywa właściwości „innej natury"; jego płótna są odtąd reakcją na konstrukcję, strukturę, ruch materii organicznej i nieorganicznej. W 1910 maluje pierwszy w pełni abstrakcyjny obraz Nokturn, wykonuje studia form pionowych i kolistych. Pracuje nad sformułowaniem idei sztuki nieprzedstawiającej. Poszukuje możliwości tłumaczenia na wartości malarskie harmonii i akordów muzycznych, czego sztandarową realizacją jest Fuga w dwóch kolorach, eksploatująca zagadnienie ruchu w czasie i przestrzeni, inspirowana najprawdopodobniej muzyką Jana Sebastiana Bacha. Gdy wystawia w 1912 roku swe pierwsze abstrakcyjne obrazy, publiczność je wyśmiewa, a prasa nie wychodzi z oburzenia. Artysta jednak konsekwentnie broni swoich poglądów. Rozwój jego kariery przerywa wybuch I wojny światowej.
CZESKI FRANCUZ, FRANCUSKI CZECH
Tuż po wybuchu I wojny światowej czterdziestotrzyletni Kupka, wraz z rzeźbiarzem Ottonem Guttfreundem, zaciąga się ochotniczo do francuskiego wojska. Trafia nad Sommę, gdzie jednym z towarzyszy broni jest poeta Blaise Cendrars. Wskutek odmrożeń zostaje wycofany z frontu i wraca do Paryża. Tam angażuje się w projektowanie związanych z wojną i wojskiem plakatów, mundurów, medali, znaczków pocztowych; ilustruje czeskie gazety. Staje się przywódcą czeskiej kolonu w Paryżu. Współorganizuje czeską armię we Francji, z którą ponownie wyrusza na front; pod koniec wojny ma już stopień kapitana. W 1919 roku zostaje honorowym członkiem czeskiego stowarzyszenia artystycznego „Manes", z którym już wcześniej wystawiał. W Pradze poznaje przemysłowca Jindricha Waldesa, który wkrótce staje się mecenasem jego artystycznych poczynań i kolekcjonerem jego obrazów. Kupka stara się o otrzymanie profesury w praskiej Akademii, jednak dopiero po trzech latach zostaje zaproszony do wygłoszenia wykładu z psychologii sztuki. Artysta atakuje wówczas akademicki system kształcenia doprowadzając do skandalu i chwilowego zerwania kontraktu. Jednak w 1922 roku otrzymuje etat profesora. Ponieważ na stałe mieszka w Paryżu, ma opiekować się czeskimi studentami uczącymi sii; we Francji. Pensja profesorska biedzie mu wielka pomoce. W roku 1923 ukazuje się w Pradze książka Kupki „Tworzenie w sztukach plastycznych” — jedna z najważniejszych prac teoretycznych malarstwa abstrakcyjnego. Percepcja jego sztuki w rodzinnych Czechach wiąże się z opinia krytyki i elit intelektualnych. Najczęściej sztuka abstrakcyjna jest po prostu lekceważona. Z kolei dla Francuzów Kupka pozostaje cudzoziemcem, czego miarą jest takt, iż „Tworzenie w sztukach plastycznych" wydano we Francji dopiero po 65 latach. Fale zainteresowania i podziwu dla jego sztuki nadchodzą w 1924 i 1950; malarz odnosi w Pradze sukces, ale ma problemy z utrzymaniem swojej akademickiej pozycji i zapada na zdrowiu. W 1931 roku powstaje grupa „Abstraction-Crearion", której członkowie — zwolennicy sztuki abstrakcyjnej (m.in. Albert Gleizes, Jean Arp, Auguste Herbin, Georges Vantongerloo) proponują Kupce prezesurę, której ten nie przyjmuje: niemniej pozostaje członkiem grupy przez trzy lata. W tym samym roku jego dzieła po raz pierwszy są pokazywane pod szyldem Ecole de Paris na zbiorowej wystawie zorganizowanej w Pradze przez ugrupowanie Manes. Lata drugiej wojny artysta spędza w domu swojej żony w Beaugency nad Loarą, wypoczywając i podreperowując nadszarpnięte zdrowie. W 1946 roku jego siedemdziesiąte piąte urodziny są okazją do wielkich wystaw zorganizowanych ponownie przez Manes w Pradze; rząd czeski doknujc zakupu szeregu dzieł Kupki. Późne uznanie dla pioniera abstrakcji, który wyznaczył nowe drogi takim, bardziej od niego docenionym za życia twórcom jak Robert Delaunay czy Piet Mondrian, przynoszą kolejne salony Nowych Realistów (Salons des Realites Nouvelles) w Paryżu i wystawy indywidualne w Nowym Jorku, a także zakupy do zbiorów tamtejszego Museum of Modern Art. Frantisek Kupka umiera w Pureaux 24 czerwca 1957 roku. Dzięki Nini, wdowie po malarzu-filozofie, wielka ilość jego dzieł trafia do Musee National d'Art Moderne w Paryżu, które organizuje wystawę pośmiertna oraz aranżuje stałą Salę Kupki.