malarze

Edvard Munch 1863-1944

[Rozmiar: 9328 bajtów] Edvard Munch ma siedemnaście lat gdy podejmuje decyzję co do swej życiowej drogi. Wierny swemu powołaniu, przez następne sześćdziesiąt trzy lata — do śmierci, w styczniu 1944 — poświęca sztuce wszystkie myśli i cała energię. Jest z natury samotnikiem, lecz żywo interesuje się międzyludzkimi relacjami i one właśnie stanowią istotę jego twórczości.
12 grudnia 1863 roku w posiadłości Engelhaugen w Loten, w hrabstwie Hedmark w Norwegii, przychodzi na świat Edvard Munch, syn Christiana Muncha, lekarza wojskowego. Doktor Munch wywodzi się ze starego rodu norweskiego, który wydał całą plejadę intelektualistów i artystów. Wśród jego przodków znajdują się między innymi znany malarz Jacob Munch, biskup Johan Storm Munch, poeta Andreas Munch. Brat doktora, Peter Andreas Munch, jest znakomitym historykiem.
NIEUBŁAGANE FATUM
Christian postawił się poza nawiasem klanu rodzinnego, poślubiając Laurę Cathnne Bjolstad, córkę byłego kapitana żeglugi dalekomorskiej. Według obowiązujących ówcześnie konwencji małżeństwo takie uchodziło za mezalians. Rok po urodzeniu się Edvarda, rodzina przenosi się do Christianii (dzisiejsze Oslo) i zamieszkuje w ubogiej dzielnicy miasta. W domu nie przelewa się, ale rodzice starannie dbają o wykształcenie pięciorga dzieci: Johanne Sophie, Edvarda, Andreasa, Laury i Inger. Szczęście rodzinne — niestety — nie trwa długo. Laura Cathnne umiera w roku 1868 na suchoty. Zrozpaczony Christian pogrąża się w melancholii i wiedzie odosobniony tryb życia. Domem zajmuje się teraz siostra zmarłej, Karen Bjolstad, i ona jedna okazuje dzieciom trochę serca. Edvard już w dzieciństwie pasjonuje się historia, literatura i sagami norweskimi, głównie za sprawa „Legend o bogach i bohaterach Północy", dzieła jego stryja Petera Andreasa. Po kilku latach na rodzinę spada nowe nieszczęście. W 1877 roku, gdy Edvard ma czternaście lat, gruźlica zabiera jego piętnastoletnią siostrę, Johanne Sophie. Chłopiec bardzo boleśnie przezywa tę śmierć, odnawiająca wspomnienie o zmarłej matce. Sam również jest wątłego zdrowia: doświadcza ataków reumatycznych oraz napadów gorączki, aż pewnego dnia i on zapada na gruźlicę. Na szczęście wyzdrowieje. Dostrzegając zdolności rysunkowe syna, ojciec życzy sobie jednak by został inżynierem i zapisuje go w 1879 roku na uczelnię politechniczną w Christianii. Ale kłopoty zdrowotne Edvarda sprzyjają jego planom artystycznym. Konieczność częstego leżenia i co za tym idzie — powtarzająca się nieobecność na zajęciach, utrudniają w efekcie naukę szkolną, za to pozwalają mu spędzać czas na rysowaniu i poznawaniu elementarnych zasad sztuk plastycznych.
SZYBKI WZLOT ARTYSTYCZNY
8 listopada 1880 roku Edvard zapisuje w dzienniku; „Po raz drugi opuściłem szkołę techniczną. Mam teraz niezłomny zamiar zostać malarzem". Dwa miesiące później, z początkiem roku 1881, jest już zapisany do Królewskiej Szkoły Rysunku. Zdobywa umiejętności zawodowe w pracowniach rysunku i aktu, a pierwszy jego nauczyciel, rzeźbiarz Julius Middelthun, widzi w nim obiecujący talent. W następnym roku młody człowiek kształci się pod kierunkiem znanego malarza Christiana Krohga (1852-1925), z którym bardzo się zaprzyjaźnia. Kariera Muncha zaczyna toczyć się w szybkim tempie. Mając 20 lat, po raz pierwszy bierze udział w zbiorowej wystawie, odbywającej się w Christianii w czerwcu 1883 roku. Uczęszcza na zajęcia „szkoły malowania w plenerze (Modum), prowadzonej przez malarza Fritza Thaulowa (1847-1906), od którego dostaje stypendium na wyjazd do Paryża. Z przyczyn zdrowotnych musi niestety zrezygnować z podróży, jednak podejmie ją w maju 1885 roku, gdy dzięki staraniom Christiana Krohga Fundacja Schaffer przyznaje mu pięćset koron. Podczas trzech tygodni spędzonych w Paryżu studiuje kolekcje Luwru i odwiedza paryski Salon. Wielkie wrażenie robią na nim dzieła Maneta, gra świateł i cieni u Rembrandta, ekspresywność Goyi, swoboda w operowaniu pędzlem Franza Halsa, tragmentacja barw u impresjonistów. Po powrocie do Norwegii Munch przygotowuje się do uczestnictwa w Salonie Jesiennym w Christianii, który zostanie otwarty we wrześniu 1886. Obrazy dwudziestotrzyletniego malarza wywołują falę oburzenia w konserwatywnej prasie i wśród większości norweskich malarzy. Na równie żywe reakcje napotyka jego pierwsza wystawa indywidualna w kwietniu 1889 — także w Christianii — gdzie artysta pokazuje sto dziesięć prac. Ale w wyniku tej prezentacji artystycznej Munch staje się jednym z najbardziej znanych w kraju malarzy swego pokolenia. Otrzymuje państwowe stypendium umożliwiające mu doskonalenie warsztatu we Francji. Do Paryża przybywa z początkiem października i zapisuje się do pracowni rysunku Leona Bonnata w Ecolc des Beaux-Arts. Gdy 4 grudnia 1889 dociera doń spóźniona wiadomość o naglej śmierci ojca, pogrążony w głębokim smutku Munch usuwa się do podparyskiego miasteczka Saint-Cloud. 2 stycznia 1890 przenosi się do hotelu Bclvedere, mieszczącego się pod numerem 12 przy quai de Saint-Cloud. W maju wraca do Norwegii, gdzie otrzymuje przedłużenie stypendium i ponownie wyjeżdża do Francji. Z powodu choroby, przez kilka miesięcy — do stycznia 1891 — przebywa w Hawrze, następnie dwukrotnie na rekonwalescencji w Nicei, a w międzyczasie kilka razy w Paryżu, który opuszcza ostatecznie w marcu 1892 roku.
PRZEŁOMOWE LATA BERLIŃSKIE
4 października 1892, „Die Verein Berliner Kunstler" (Związek Artystów Berlińskich) zaprasza Muncha do udziału w wystawie w stolicy Niemiec. Ekspozycja, zawierająca pięćdziesiąt pięć obrazów artysty, otwarta 5 listopada, zostaje zamknięta... 12 listopada w wyniku pamiętnej polemiki: krytyka hałaśliwie donosi o skandalu, jednocześnie część członków Związku nie godzi się na wykluczenie zagranicznego gościa. „Te obrazy są niczym więcej jak bohomazami" — pisze berlińska prasa. Krytyk Adolf Rosenberg posuwa się jeszcze dalej, stwierdzając: „Nic więcej nie można powiedzieć o obrazach Muncha, ponieważ nic mają one mc wspólnego ze sztuką...". Ostre kontrowersje podzielą „Die Verein Berliner Kunstler" na dwa obozy i doprowadzą do powstania niezależnego stowarzyszenia „Berliner Sezession" (Secesja Berlińska; 1899). Niemiecką sztukę ożywia odtąd nowy duch. Munch decyduje się pozostać w Berlinie. Obraca się w tamtejszym środowisku artystów usiłujących zerwać z akademicką konwencją końca XIX wieku, nawiązuje zażyłe stosunki z międzynarodowym gronem pisarzy, poetów i niozorow. Stanisław Przybyszewski (l886-1927), Julius Meier-Graefe i August Strindberg (1849-1912) są jego najbliższymi przyjaciółmi. Julius Meier-Graefe wspomina wieczory spędzane u Przybyszewskiego i jego żony Dagny, przez bliskich nazywanej Duchą: „Kiedy Stach zaczynał uderzać w klawisze pianina (...) jeden z nas zapraszał Duchę do tańca a dwaj pozostali, siedząc przy stole, przyglądali się krążącej parze. Widzami byli przeważnie Munch, który nic tańczył wcale i Strindberg, który tańczył rzadko. Wszyscy czterej, każdy na swój sposób, kochaliśmy się w Dagnie, ale nie okazywaliśmy tego. Munch był najbardziej z nas powściągliwy ". W lipcu 1894 Przybyszewski, Meler-Graete i dwaj inni pisarze wydają zbiorową monografię przyjaciela, zatytułowaną „Das Werk des Edvard Munch" (Dzieło Edvarda Muncha). Munch kieruje teraz swe zainteresowania ku grafice. Akwaforta, drzeworyt i litografia umożliwiają mu pogłębianie tematów, które darzy szczególnym upodobaniem. Wiosną 1895 Julius Meier-Graefe wydaje zbiór ośmiu grawiur Muncha. Czerwiec i wrzesień tego roku malarz spędza w Paryżu, gdzie dowiaduje się o nowym nieszczęściu: zmarł właśnie jego młodszy brat Andreas. Po kilkumiesięcznym pobycie w Norwegii artysta wraca do Paryża, gdzie w lutym następnego roku uczestniczy w Salonie Niezależnych. Wciąż ma wokół siebie przyjaciół; w czerwcu 1896 August Strindberg publikuje w „La Revue Blanche" artykuł na temat wystawy Muncha w paryskiej galerii Siegfrieda Binga: „Edvard Munch, trzydziestodwuletni, ezoteryczny malarz miłości, zazdrości, śmierci i smutku, czysto bywał obiektem nieporozumień z premedytacją prowokowanych przez zabójcza krytykę, której nie interesuje 'kto i co’ tylko 'za ile'. (...) Przybył do Paryża, aby prawdziwym znawcom dać możliwość zrozumienia jego twórczości i nie obawiając się — w przeciwieństwie do tchórzy czy głupców — ośmieszenia... . Niemniej, mimo kilku wystaw i rosnącej sławy, malarz znajduje w Paryżu niewielu kupców na swoje obrazy. Po roku frustracji osiada na stałe w Norwegii, ale często opuszcza kraj i odbywa długie podróże po Niemczech, Francji i Włoszech. Prowadzi nieustabilizowany tryb życia, pracuje jednak zawzięcie nad Fryzem życia, jednym ze swych najważniejszych dzieł — rozpoczętym jeszcze w latach 1888-89 we Francji — początkowo zatytułowanym Osiemnaście obrazów zaczerpniętych z nowoczesnego życia duszy ludzkiej. Jest to seria płócien, w których Munch zamierza ukazać najpotężniejsze siły kierujące życiem człowieka: rozkosz, miłość, strach i śmierć. Cykl nie składa się z konkretnej ilości obrazów, bowiem niektóre tematy artysta maluje kilkakrotnie, a całości nigdy właściwie nie ukończy. W najbardziej kompletnej wersji — liczącej 22 płótna — seria zostaje zaprezentowana w roku 1902 na wystawie Secesji Berlińskiej. Munch uczestniczy w niej w charakterze gościa. Wreszcie osiąga w Niemczech sukces.
LATA PRAC MONUMENTALNYCH
W końcu lat 90-tych Munch zawiera znajomość z córką bogatego kupca z Christianii, Tullą Larsen. Nawiązuje z nią romans, który choć parokrotnie zrywany, trwać będzie kilka lat. Artysta nie ma jednak zamiaru wiązać się, zaprząta go wyłącznie sztuka. Nie mogąc skłonić malarza do małżeństwa, w roku 1902 panna posuwa się do groźby samobójstwa. Kiedy Munch próbuje odebrać jej broń, pada strzał i kula rani go w lewą rękę. W rezultacie traci paliczek. Ta burzliwa miłość pozostawia trwały ślad w jego psychice. Słabe zdrowie — nadwyręzone już chorobą pluć — pogarszają jeszcze zaburzenia nerwowe i nadużywanie alkoholu. Niewiele dają częste pobyty w sanatoriach. Niemniej kolejnych 5 lat upływa pod znakiem bardzo owocnej pracy i licznych wystaw w całej Europie. Przebywając jesienią 1908 w Kopenhadze, gdzie przygotowuje kolejną wystawę, Munch popada w ciężką depresję. Z początkiem grudnia zostaje przyjęty do kliniki doktora Daniela Jacobsona, w której spędzi kilka miesięcy. Podczas tej rekonwalescencji odzyskuje zdrowie i pełnię energii, a równocześnie wypracowuje nową wizję estetyczną. Mniej obecna, mniej obsesyjna staje się jego negatywna wizja świata. Malarz w Kragero, portowej miejscowości w pobliżu Christianii i pracuje nad wielkimi malowidłami mającymi zdobić ściany auli uniwersyteckiej w stolicy. Przez siedem lat powstanie 11 monumentalnych płócien ilustrujących odwieczne, życiodajne moce: Słońce, Historię i Alma Mater (naukę). Inauguracja auli odbywa się w 1916 roku. W roku 1931 traci ciotkę Karen. Munch nadal pracuje, wykonuje zamówienie na dekoracje ścienne do Sali Obrad Ratusza w Oslo. Tymczasem w Niemczech władze hitlerowskie uznają jego twórczość za „zdegenerowaną" i w 1937 r. osiemdziesiąt dwa dzieła artysty zostają wycofane z niemieckich muzeów. Podczas okupacji Norwegii Munch żyje na osobności w swym domu w Ekely, gdzie umiera 23 stycznia 1944 roku, miesiąc po osiemdziesiątych urodzinach.