architekci
Frank Lloyd Wright 1869-1959
Największy architekt Stanów Zjednoczonych l pół. XX w. Jego okres twórczy trwał ponad 60 lat, w czasie którego Wright nigdy nie popadł w powtarzanie się, rutynę czy zależność od obcych wpływów. Początkowo pracował z Sullivanem, którego nigdy nie przestał podziwiać, i był odpowiedzialny za realizację wielu projektowanych przez niego domów mieszkalnych. Pierwszym typem budynku, który opracował jako już niezależny architekt był tzw. dom preriowy, niski, rozległy, z wnętrzami przechodzącymi jedno w drugie, wysuniętymi daleko okapami dachów i tarasami łączącymi się w naturalny sposób z ogrodem. Domy takie były lokowane na zewnętrznych obrzeżach Chicago (Oak Park, Riverside itp.). Jego budowle pokazują konsekwentny stały rozwój prowadzący do projektów śmielszych i bardziej nowoczesnych niż u innych architektów pracujących na tym polu. Ta seria domów była zapowiadana przez budynki sprzed 1900 i była niemal pełna już ok. 1905. Jej punktem szczytowym jest Robie House w Chicago (1908). W tymże czasie Wright zaprojektował jeden kościół - Unity Temple, Oak Park (1905-06) i jeden biurowiec - Larkin Building w Buffalo (1904) - oba z tymi samymi elementami stylowymi i tą samą świeżością w podejściu do tematu, którą wykazał w domach prywatnych. Larkin Building można śmiało określić jako najbardziej oryginalny budynek biurowy swego czasu. Kilka większych zamówień Wright otrzymał w okresie odpowiadającym mniej więcej pierwszej wojnie światowej. Były to Midway Gardens w Chicago (1913) - bogato wyposażony zespół rozrywkowy (wkrótce zburzony) i również nie zachowany Imperial Hotel w Tokio (1916-20). Asystujący mu tam Antonin Raymond (1888-1976) osiadł później w Japonii. Obie te budowle były bardzo obficie dekorowane, a elementy tej dekoracji - formy poligonalne i ostrokątne są charakterystyczne dla Wrighta i faworyzowane przez niego od początku, choć w domach preriowych, przynajmniej w elewacjach, są niemal niewidoczne. Domy z lat dwudziestych ukazują nową technikę, która umożliwiła Wrightowi stosowanie dekorowanych powierzchni w elewacjach - prefabrykowane bloki betonowe. W istocie od tego czasu Wright szedł coraz wyraźniej własną drogą i tylko bardzo rzadko można stwierdzić zbieżności między jego dziełami a międzynarodowymi tendencjami i konwencjami. Jedynym wyjątkiem jest dom nad wodospadem (Falling Water) w Bear Run w Pennsylwanii (1937-39), bliższy europejskiemu stylowi międzynarodowemu niż jakakolwiek inna budowla Wrighta. Jego własna twórczość, która w latach 1914-17 oddziałała na Gropiusa i holenderską grupę de Stijl (Oud) nie była reprezentowana bezpośrednio w Europie, gdyż budowa małego bezpretensjonalnego domu studenckiego w Wenecji została zakazana przed rozpoczęciem prac. W swej autobiografii Wright donosi o wielu takich porażkach, jednak jako pisarz był stronniczy. Monotonnie podaje, że miał zawsze rację i że był bez skazy. To nastawienie dzieli, jak się wydaje, jego wspólnotę w Taliesin (Wisconsin) od ideałów braterstwa Ruskina - był to raczej związek między mistrzem a uczniami, niż więź charakterystyczna dla gildii. Wright trzykrotnie podejmował budowę w Taliesin (1911, 1914, i od 1925) a następnie dodał obóz zimowy Taliesin w Arizonie (od 1927), niezwykle fantazyjny i bardzo pasjonujący. Uznanie w skali światowej przyszło późno i tylko w ostatnich dwudziestu latach życia, czyli w okresie gdy miał już niemal siedemdziesiąt lat, większe zamówienia stały się rzeczą powszednią. Pierwszym była budowa fabryki wosku Johnsona w Racine, Wisconsin (1936-39). Wright zbudował tu budynek biurowy ze ścianami z cegły i szklanych rur a wewnątrz zastosował żelbetowe słupy z grzybkowymi nasadami. Wieża laboratoriów została dodana w 1949. Kaplica Florida Southern College pochodzi z 1940, a kościół Unitarystów w Madison z 1947. Projekt Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku datuje się z 1942 (ukończone w 1960), a wysokościowy biurowiec w Bartlesville (Okłahoma) został ukończony w 1955. Muzeum Guggenheima Wright zaprojektował jako spiralnie wznoszącą się rampę umieszczoną w okrągłej przestrzeni. Budynek jest niezbyt przekonywający pod względem funkcjonalnym, ale z pewnością pełen ekspresji. Wieżowiec i obie budowle sakralne odzwierciedlają upodobanie Wrighta do ostrych kątów w sposób bardziej radykalny niż jakakolwiek wcześniejsza budowla. Interesujące jest również, że obserwowany w ostatnich latach zwrot ku agresywnym formom ostrokątnym (Breuer, Saarinen) nadał tym upodobaniom Wright, pochodzącym jeszcze sprzed 1900, nową aktualność. Wright przeżył trzy kolejne fazy swobody dekoracyjnej w architekturze międzynarodowej: ruchu Arts and Crafts, ekspresjonizmu i w ostatnim okresie - antyracjonalizmu.