architekci
Rafael Santi 1483-1520
Raffaello Santi. Najwybitniejszy reprezentant klasycyzmu dojrzałego renesansu, zarówno w architekturze jak w malarstwie. Jego budowle są nieliczne, jednak szybko znalazły miejsce pomiędzy starożytnymi budowlami rzymskimi i późnymi dziełami Bramantego, zyskując rangę wzorów architektonicznych. Choć wiele zawdzięczał Bramantemu, to jego styl jest słodszy, bardziej nasycony i prostszy. Urodzony w Urbino, uczył się malarstwa w Perugii u Pietra Perugina. W jego wczesnym obrazie Spozalizio (1504, Brera, Mediolan) dominującym akcentem jest kopulasta budowla, świadcząca o wyrobionym zmyśle architektonicznym i szczególnym zainteresowaniu budowlami centralnymi. W 1508 Rafael osiadł w Rzymie, gdzie niemal natychmiast papież Juliusz II zlecił mu dekorację Stanza della Segnatura w Watykanie, obejmującą Szkolę ateńską z jej wspaniałą perspektywą architektoniczną z kasetonowym sklepieniem. Pierwszą budowlą Rafaela był kościół S. Eligio degli Orefici w Rzymie (zaprojektowany ok. 1511-12, budowa zaczęta 1514, kopułę zaczęto zapewne pod kierunkiem Peruzziego w 1526 i ukończono 1542, jednak cały kościół został przebudowany przez Flaminia Ponzia w początkach XVII w., otrzymując też nową kopułę). Rafael zaprojektował też Palazzo Bresciano-Costa w Rzymie (ok. 1515, zburzony) oraz Palazzo Pandolfini we Florencji (ok. 1517, wykonany przez Giovanniego Francesca Sangalla i po 1530 przez Aristotile Sangalla). Budowle te wywodzą się od Palazzo Caprini Bramantego, wykazują jednak istotne zmiany, m.in. ciągle, horyzontalne linie rustyki w partii cokołowej, zaś w Palazzo Costa nad oknami pierwszego piętra występują alternatywnie trójkątne i segmentowe przyczółki umieszczone między wiązką trzech pilastrów. Rafaelowi przypisywano często autorstwo Palazzo Vidoni-Caffarelli w Rzymie z ok. 1525, jednak atrybucja ta okazała się niesłuszna. W 1515 Rafael został mianowany zarządcą starożytności rzymskich i prawdopodobnie opracował plan (przypisywany Bramantemu) dokonania pomiarów i rysunków wszystkich pozostałości antycznych i zrekonstruowania wielu z nich. Najbardziej znaczącym rezultatem tych zainteresowań archeologicznych był projekt Villi Madama w Rzymie (zaczęta 1517, nigdy nie ukończona), z okrągłym dziedzińcem wewnętrznym i licznymi wnętrzami z apsydami i niszami, wzorowana na rzymskich termach. Jedyny ukończony fragment został ozdobiony niezwykle subtelnymi reliefami stiukowymi i malowidłami groteskowymi, które wykonali Giovanni da Udine i Giulio Romano czerpiący wzory z gmachów cesarskiego Rzymu, jak Złoty Dom Nerona. W budowli tej Rafael zdołał odtworzyć elegancję rzymskiej dekoracji wnętrz w takim stopniu, w jakim Bramante zdołał odnowić monumentalność i uroczystą wielkość rzymskiej architektury. Wraz z Fra Giocondo i A. da Sangallo Rafael został mianowany architektem bazyliki św. Piotra (1514) i rozwinął wariant rozwiązania bazylikalnego w stosunku do planu Bramantego. Jego centralna kaplica Chigi przy Sta Maria del Popolo w Rzymie (1512-13) została ukończona przez Berniniego.