architekci
Le Corbusier 1887-1966
Właściwie Charles Edouard Jeanneret. Urodził się w La Chaux-de-Fonds we francuskiej Szwajcarii, w latach 1908-09 praktykował w pracowni Perreta w Paryżu, później krótko przebywał u Behrensa w Berlinie. był najwybitniejszym architektem l połowy XX w., o niezwykłej sile oddziaływania, którego pomysłowość i inwencja w zakresie formy może być porównywana tylko z Picassem. Był też niestrudzonym, do granic przesady, propagatorem swych własnych idei. Dla pełniejszego zrozumienia jego psychiki i jego dziel konieczna wydaje się informacja, że Le Corbusier był abstrakcyjnym, czy na wpół abstrakcyjnym malarzem, którego do pewnego stopnia można zestawiać z Legerem. We wczesnej fazie twórczości Le Corbusier można prześledzić trzy główne kierunki, stale na siebie wzajemnie oddziałujące. Pierwszy wiązał się z ideą masowego budownictwa domów mieszkalnych (projekt Domino, 1914-15, dom Citrohan, zakończona fiaskiem budowa osiedla w Pessac, 1925). Kolejny stanowiła urbanistyka. Le Corbusier opublikował i rozreklamował cały ciąg kompletnych planów miast z centrum złożonym z jednakowych wieżowców usytuowanych symetrycznie w otoczeniu parkowym. Między nimi były rozmieszczone niższe budynki i kompleksowo rozwiązane ciągi i węzły komunikacyjne. Projekty te są mniej realistyczne niż Cite Industrielle Garniera z 1901, ale znacznie bardziej błyskotliwe (Ville Contemporaine, 1922, Plan Voisin, 1925, Ville Radieuse, 1935, plan dla Algieru, 1930). Trzecim nurtem myśli Le Corbusier było dążenie do stworzenia nowego typu prywatnego domu - białego, kubicznego, wspartego całkowicie lub częściowo na słupach (pilotis), ze swobodnym układem wnętrz przechodzących jedno w drugie. Najwcześniejszą budowlą tego typu była willa w Vaucresson (1922), po której nastąpiło wiele innych, w tym pawilon "Esprit Nouveau" na paryskiej wystawie w 1925, z drzewem rosnącym poprzez budynek. Najbardziej pobudzającymi i najszerzej oddziałującymi były przypuszczalnie wille w Garches (1927) i w Poissy (1929-31). W tych samych latach Le Corbusier wykonał również kilka projektów większych budynków: siedziby Ligi Narodów w Genewie (1927, nie zrealizowany) i gmach Centrosojuzu w Moskwie (1928). Projekty te wywarły silny wpływ na postępowych architektów na całym świecie, wymienić tu trzeba dwa zrealizowane wówczas większe budynki: schronisko Armii Zbawienia w Paryżu (zaczęte w 1929), z długą ścianą przesłonową, oraz dom studentów szwajcarskich w paryskim Cite Universitaire (1930-32), gdzie skontrastował surowy, ledwie obrobiony kamień łamany z białym betonem i gładkim tynkiem. W 1936 Le Corbusier został powołany do Rio de Janeiro na doradcę przy budowie gmachu ministerstwa oświaty, zrealizowanego następnie przez Costę, Niemeyera, A.E. Reidy (1909-1964) i innych. W tym wypadku trudno jednak oddzielić wkład od ich udziału. W 1947 Le Corbusier należał do grupy architektów, której powierzono opracowanie projektu głównej siedziby ONZ w Nowym Jorku. Gmach sekretariatu - szklany, prosty wieżowiec o masywnych ścianach szczytowych pozbawionych okien jest w swej istocie dziełem Le Corbusiera. W tymże czasie zaczął jednak odchodzić od swego racjonalnego, płaszczyznowego, szklano-metalowego stylu, który aż dotąd propagował, i zwrócił się ku nowemu, antyracjonalnemu, wyraźnie rzeźbiarskiemu i agresywnemu stylowi, który rychło zaczął się upowszechniać. Pierwszym jego przykładem była Unite d'Habitation w Marsylii (1947-52), z jej ciężkimi betonowymi członkami i fantazyjnym ukształtowaniem dachu. Proporcje zostały tu oparte na złożonym systemie, zwanym Modulorem, opracowanym i propagowanym przez Le Corbusiera. Unitę została powtórzona w Nantes (1953-55) i w Berlinie Zachodnim (na wystawie Interbau w 1956-58). Najbardziej rewolucyjnym dziełem Le Corbusiera w stylu antyracjonalistycznym jest pielgrzymkowa kaplica w Ronchamp, w pobliżu Belfortu (1950-54), niezwykle ekspresyjna z jej białą, podobną do silosa wieżą, brązowym betonowym dachem przypominającym kapelusz grzyba i ścianami przewierconymi małymi oknami o arbitralnych kształtach i równie arbitralnym rozmieszczeniu. Wśród jego willi nowy styl reprezentują domy Jaoula w Neuilly (1954-56), których spłaszczone betonowe sklepienia kolebkowe wkrótce stały się powszechnie stosowanym wzorem. Spośród późniejszych budowli pawilon Philipsa na wystawę światową w Brukseli w 1958 otrzymał hiperboliczno-paraboidalny dach, formę zainicjowaną przez M. Nowickiego i inżyniera W.H. Deitricka w Raleigh w Płónocnej Karolinie (1950-53). W Chandigarh, w Indiach, Le Corbusier zaprojektował miasto i wzniósł skrajnie ciężkie gmachy Sądu i Sekretariatu (1951-56), których wpływ ujawnił się najsilniej w Japonii. W tych samych latach Le Corbusier zbudował kilka domów w Ahmedabadzie (1954-56), które, podobnie jak w Chandigarh, charakteryzują się ciężkimi, klocowatymi członami żelbetowymi. W 1957 Le Corbusier zaprojektował muzeum sztuki nowoczesnej dla Tokio i klasztor dominikański La Tourette (1957-60), surowy, ciężki blok o niezwykłej sile. Jego ostatnim ważnym dziełem było Carpenter Art Center w Harvardzie.