architekci
Filippo Brnelleschi 1377-1446
Pierwszy i jeden
z największych architektów renesansu, równie wyrafinowany i pełen elegancji jak Botticelli i równie jak
on pełen świeżości. Znacznie mniej dogmatyczny
i mniej zapatrzony w antyk niż jego bezpośredni
następcy - Alberti i Michelozzo - interesował się
nie tyle odnową starożytnych wzorów, co praktycznymi problemami konstrukcji i nową dyspozycją
przestrzeni. Bardziej niż ktokolwiek inny był odpowiedzialny za sformułowanie praw perspektywy
linearnej, a staranie o linearne określenie przestrzeni
cechowało także jego budowle. W jego dziełach
horyzontale są podkreślone delikatnymi liniami, które jakby tworzą wykres perspektywy, gdy akcenty
wertykalne - kolumny i żłobkowane pilastry
- tworzą lekką, linearną siatkę. Brnelleschi urodził się we
Florencji i tam rozpoczął pracę jako złotnik i rzeźbiarz. W 1398 został członkiem Arte della Seta,
później pracował dla pewnego złotnika z Pistoi
(srebrny ołtarz w katedrze w Pistoi, ok. 1399)
i uczestniczył w 1401-02 w konkursie na drugie
brązowe drzwi florenckiego baptysterium (dorównał
niemal Ghibertiemu, ale został odsunięty od współpracy). W 1404 przyjęty jako mistrz do cechu
złotników i w tymże roku powołany na rzeczoznawcę
w sprawie jednej z przypór florenckiej katedry.
Krótko po 1402, wraz z Donatellem, odwiedził po
raz pierwszy Rzym, aby studiować starożytne rzeźby. Przez krótki czas pracował jako rzeźbiarz, lecz
wkrótce skupił całą uwagę na architekturze. W 1415
naprawiał Ponte al Mare w Pizie, w 1417 opiniował
projekt kopuły dla katedry florenckiej.
Jego pierwsze znaczące dzieła (wszystkie we Florencji), powstałe
po 1418, stanowią: kopułowa kaplica przy S. Jacopo
sopr'Arno (zburzona), kaplica Barbadori przy Sta
Felicita (częściowo zburzona), Palazzo di Parte GueIfa (bardzo przebudowany, prototyp
wczesnorenesansowego pałacu) i kościół S. Lorenzo. Gdy realizacja
tych obiektów była w toku, Brunelleschi podjął w 1420 budowę
swego arcydzieła - kopuły katedry florenckiej,
a w 1419 rozpoczął budowę Ospedale degli Innocenti. W zespole S. Lorenzo Brunelleschi zbudował najpierw
zakrystię (tzw. Stara Zakrystia, ukończona 1428),
kubiczną bryłę zwieńczoną elegancką kopułą z wąskimi żebrami wybiegającymi promieniście od środkowej latarni - typ konstrukcji zwany przez niego
"a creste e vele" (z wzdętymi żaglami) co dosadnie
wyraża podobieństwo wysklepków do napiętych płócien ograniczonych zaokrąglonymi żebrami - linami. Całe wnętrze jest białe i tylko wyraźne pasy
szarego kamienia (pietra serena) podkreślają główne
człony architektoniczne. Jest to pierwszy przykład
zastosowania tego niezwykle sugestywnego układu
dekoracyjnego. Kościół S. Lorenzo został zaprojektowany jako bazylika z krótkim transeptem i rzędami
kaplic otwierających się ku nawom bocznym. Źródłem inspiracji nie był w tym wypadku cesarski Rzym,
a raczej toskański romanizm czy protorenesans
z XI-XII w. Kopułę katedry Brunelleschi miał początkowo
budować wspólnie z Ghibertim, który jednak coraz
wyraźniej ustępował z planu. Kopuła jest w ogólnym
zarysie gotycka, z wytwornie zakrzywionymi białymi
żebrami zbiegającymi się stromo do środka, ale pod
względem technicznym jest dziełem renesansu, z jej
jodełkowym wątkiem ceglanym (opus spicatum),
nawiązującym do wzorów rzymskich. Kopuła w stanie
surowym została ukończona 1436, a kolejny konkurs
na latarnię wygrał Brunelleschi tym razem sam. Zaprojektował
on piękny marmurowy oktogon, który jest chyba
najbardziej udaną częścią całej kompozycji. W 1438
powstał projekt półokrągłych empor usytuowanych
u podstawy bębna, ozdobionych od zewnątrz niszami zamkniętymi konchą, przedzielonymi parami
korynckich kolumn. Ospedale degli Innocenti we
Florencji (zaprojektowane 1419, zbudowane 1421-44) jest zwykle określane jako pierwszy budynek
renesansowy. W dolnej kondygnacji fasady znajduje
się otwarty ganek arkadowy z bardzo smukłymi
kolumnami korynckimi. Pomiędzy lukami znajdują
się terakotowe tonda pokryte białą i niebieską glazurą. Artykulację piętra tworzą szeroko rozstawione
okna zwieńczone trójkątnymi szczytami, usytuowane na osi każdej arkady. Szeroki rozstaw kolumn
nawiązuje do toskańskich budowli z XI-XII w.,
jednak detale wywodzą się bezpośrednio ze sztuki
rzymskiej. W 1429 Brunelleschi rozpoczął budowę kaplicy Pazzich,
w dziedzińcu klasztoru Sta Croce we Florencji. Plan
jest tu bardziej złożony niż w zakrystii S. Lorenzo:
otwarty przedsionek w stosunku 1:3, główna część
w stosunku 2:3 i kwadratowy chór. Dekoracja wnętrza jest bardziej zdecydowana niż w S. Lorenzo.
Tworzą ją pełne siły półokrągłe łuki z pietra serena,
korynckie pilastry i glazurowane reliefy terakotowe
w polach pendentywów. Fasada jest niezwykła, bardziej podobna do trybuny rzymskiej bazyliki niż portyku
świątyni: smukłe kolumny korynckie dźwigają niskie
piętro attykowe podzielone krzyżowo na lekko wgłębione płyciny ujęte parami pilastrów. Fasada
pozostała nie ukończona jeszcze długo po śmierci Brunelleschiego i być
może nie została bezpośrednio zaprojektowana przez
niego. W 1433 Brunelleschi udał się ponownie do Rzymu by
dalej studiować antyk. Bezpośrednim efektem tej
podróży miał być kościół Sta Maria degli Angeli we
Florencji, najbardziej zbliżony do wzorów starożytnych. Niestety, budowę przerwano po trzech latach
i zachowały się jedynie dolne partie murów. Miał to
być pierwszy renesansowy kościół na planie centralnym - oktogon z 8 kaplicami otaczającymi
przestrzeń środkową, z zewnątrz szesnastoboczny, z gładkimi ścianami alternującymi z głębokimi niszami.
W S. Spirito we Florencji (zaczęty 1436) Brunelleschi wrócił do
bazyliki na planie krzyża łacińskiego, akcentując
jednak centralną przestrzeń przez przedłużenie bocznych naw wokół całej budowli (część zachodnia nie
została nigdy zbudowana). Także tu panują jasne
proporcje - zestaw sześcianów, półsześcianów
i zdwojonych sześcianów - dające wrażenie równowagi i spokoju, tak bardzo bliskie odczuciom
architektów renesansu. Klasyczna ornamentacja jest
poprawna i pełna wyrazu, choć wykonana niekiedy
w sposób nieortodoksyjny. Brunelleschiemu przypisuje się wiele
innych dzieł, zwłaszcza środkową część florenckiego
Palazzo Pitti, który mógł zaprojektować krótko przed
śmiercią. Choć bez klasycznych porządków, jest to
jednak wyraźnie budowla wczesnorenesansowa,
z masywną rustykowaną fasadą wzorowaną na rzymskich
zabytkach, której proporcje opierają się na prostych
zależnościach liczbowych. Brunelleschi stał się pierwszym
architektem renesansowym niemal przez przypadek.
Wydaje się, że jego zwrot ku starożytnemu Rzymowi
wynikał z przesłanek nie tyle estetycznych, co
praktycznych - inżynierskich. Eklektyczny empiryk,
instynktownie podejmował idee, które rozwineli jego następcy.
jego największą zasługą było może uchronienie architektury
wczesnorenesansowej od suchej pedanterii archeologicznej i zwykłego naśladownictwa.
- F. Brunelleschi, Spedale degki Innocenti, Florencja, 1419-21
- F. Brunelleschi, Zakrystia San Lorenzo, Florencja,1420-29
- F. Brunelleschi, Kaplica Pazzi, Santa Croce, Florencja, 1429-46
