architekci
Donato Bramante 1444-1514
Właściwie Donato di Pastuccio d'Antonio (1444-1514). Pierwszy spośród wielkich architektów dojrzałego renesansu. Początkowo pozostawał w cieniu Albertiego i Michelozza oraz uległ silnemu wpływowi Leonarda da Vinci, od którego wywodzi się jego zainteresowanie centralnymi formami kościołów. W Rzymie Bramante rozwinął klasyczny styl pełen siły i monumentalności, który oddziałał silnie i trwale na rozwój włoskiej architektury. Palladio twierdził, że "był on pierwszym, który wyniósł dobrą architekturę na światło". Bramante urodził się w pobliżu Urbino, gdzie być może zetknął się z czołowymi artystami działającymi na humanistycznym dworze Federiga de Montefeltre - Pierem della Francesca i Francesco di Giorgio, którym prawdopodobnie zawdzięczał swe zainteresowanie problemami perspektywy. Z 1477 pochodzi pierwsza wzmianka o perspektywicznych dekoracjach wykonanych przez Bramante na fasadzie Palazzo del Podesta w Bergamo, zaś z 1481 pochodzi rysunek Bramante, który był rytowany jako wzór perspektywy dla malarzy. Ok. 1479 Bramante wstąpił w służbę księcia Lodovica Sforzy, dla którego pracował w Vigevano, zarówno jako dekoracyjny malarz, jak i jako architekt. Pierwszą jego znaczącą budowlę stanowi kościół Sta Maria presso S. Satiro w Mediolanie (zaczęty 1482). Maleńką Capella della Pieta, pochodzącą z IX w., Bramante otoczył cylindrem zdobionym niszami i smukłymi pilastrami, zwieńczonym nieco ciężkim oktogonem latarni. Pozostałą część kościoła Bramante ukształtował na planie krzyża łacińskiego Wpływ Albertiego ujawnia się w projekcie fasady (nie ukończona), zastosowaniu płaskich pilastrów na bocznych ścianach i przesklepieniu nawy kolebką. Ponieważ nie było miejsca na chór, Bramante upozorował go, stosując malarskie trompe l'oeil uzupełnione reliefem (widziany z odpowiedniego miejsca daje pełną iluzję). Nad skrzyżowaniem naw Bramante zbudował kopułę ozdobioną kasetonami, pierwszą od czasów rzymskich. On także wzniósł oktogonalną zakrystię z bardzo bogatą dekoracją rzeźbiarską. W 1488 Bramante został powołany na doradcę przy budowie katedry w Pawii, jednak zgodnie z jego propozycjami została zrealizowana jedynie krypta. Dla gotyckiego kościoła Sta Maria delle Grazie w Mediolanie Bramante zaprojektował centralną część wschodnią, przestrzenną i pełną światła wewnątrz. Zewnętrzne ściany apsyd i szesnastobocznego bębna dźwigającego kopułę pokrył zwodniczo elegancką, ale utrzymaną w stosunkowo drobnej skali dekoracją rzeźbiarską (choć wydaje się, że wiele spośród tych ornamentów nie było przewidzianych w projektach Bramante). Dla S. Ambrogio w Mediolanie Bramante zaprojektował krużganek kanoników (1492, wzniesione tylko jedno skrzydło), a następnie założenie czterech dalszych krużganków (1497, dwa ukończone po 1576 według jego planów). W krużganku kanoników zastosował smukłe korynckie kolumny z śmiało wysuniętymi impostami. Cztery kolumny mają formę pni drzewnych z plastycznie oddanymi miejscami po odciętych gałęziach. Francuska inwazja na Lombardię w 1499 i upadek Sforzów zmusiły Bramante do ucieczki do Rzymu, będącego wówczas artystycznym centrum Włoch. Nie licząc kilku fresków, jego pierwszym dziełem w Rzymie był krużganek przy kościele Sta Maria delle Pace (1500), wyraźnie odróżniający się od wszystkich wcześniejszych prac. W kondygnacji przyziemia arkady wspierają się na masywnych filarach z półkolumnami jońskimi - jak w Koloseum - na piętrze otwartą galerię tworzą ustawione na przemian filary i kolumny dźwigające prosty architraw. Siła i powaga tej budowli są całkowicie rzymskie. Jeszcze bardziej surowa i rzymska jest kolejna budowla - okrągłe Tempietto przy S. Pietro in Montorio w Rzymie (1502), pierwsze znaczące dzieło dojrzałego renesansu. Majestatyczna odświętność Tempietta pozwala zapomnieć o jego małych rozmiarach. Otoczone toskańsko-dorycką kolumnadą, z poprawnym klasycznym belkowaniem, nie ma żadnych dekoracji zewnętrznych prócz metop i konch w niszach. Zgodnie z pierwotnym projektem Tempietto miało stać pośrodku okrągłego perystylu, który stanowiłby doskonale dostosowane ujęcie przestrzenne bryły, gdyż podobnie jak greckie świątynie, budowlę tę należy bardzej rozważać w kategoriach bryły rzeźbiarskiej, niż koncepcji przestrzennej. Tu renesans zbliżył się bardziej do ducha antycznego niż w jakiejkolwiek innej budowli. Wybór papieża Juliusza II w 1503 dał Bramantemu nowego, kongenialnego mecenasa, który powierzył architektowi opracowanie ogólnego planu zabudowy Watykanu i nowej bazyliki św. Piotra. Natychmiast rozpoczęto realizację zespołu zabudowań z trzema kondygnacjami spiętrzonych arkad, włączonego później w Cortile di S. Damaso. Mimo niewątpliwej masywności, zespół ten był stosunkowo umiarkowany w porównaniu z projektem Cortile del Belvedere - olbrzymiego dziedzińca o trzech poziomach, o wymiarach 310x70 m, flankowanego budowlami arkadowymi, z teatrem na dolnym końcu i muzeum starożytności, z centralnie usytuowaną eksedrą, zamykającym dziedziniec od góry. Dzieło zaczęto od części muzealnej, ale według planów Bramante zbudowano tylko pierwszą kondygnację (później bardzo przebudowana). Jedynym całkowicie zachowanym dziełem Bramante w Watykanie jest spiralna rampa schodowa w jednej z wież Belvedere (ok. 1505). Dla św. Piotra Bramante opracował plan, który zakładał wzniesienie idealnej, centralnej budowli sakralnej. Miał to być grecki krzyż z zaokrąglonymi ramionami, pomiędzy którymi znajdowały się cztery mniejsze krzyże greckie. Środkową kopułę o rozpiętości kopuły Panteonu flankować miały cztery mniejsze kopuły i cztery narożne wieże. Kościół miał się wznosić samotnie na olbrzymim placu. Węgielny kamień położono w 1506, ale roboty posuwały się powoli, a śmierć papieża w 1513 spowodowała zatrzymanie całej budowy. Inne dzieło Bramante w Rzymie stanowi chór kościoła Santa Maria del Popolo (1505-09). Ma on niewielkie rozmiary, ale monumentalną koncepcję. Sklepienie jest zdobione kasetonami, zaś apsydę zamyka koncha. Santa Casa w Loreto (od 1509) jest równie rzymski, jak Cortile del Belvedere, choć pokryła go ciężka i bogata dekoracja rzeźbiarska wykonana przez A. Sansovina, Tribola, Baccio Bandinellego, G.B. della Portę i innych. Bramante zaprojektował i rozpoczął również Palazzo Caprini w Rzymie (ok. 1510, później całkowicie zmieniony), z ciężkim rustykowanym cokołem i pięcioma oknami (zwieńczonymi trójkątnymi przyczółkami) w górnej kondygnacji, przedzielonymi parami pólkolumn. Schemat tej fasady był często naśladowany. Pałac został później nabyty przez Rafaela, który odziedziczył po Bramante pozycję czołowego architekta Rzymu.